Όργουελ, Οργουελικός και Μεγάλος Αδερφός

Όργουελ, Οργουελικός και Μεγάλος Αδερφός

Ο George Orwell (Eric Arthur Blair, 1903-1950) είναι αναμφισβήτητα ένας από τους συγγραφείς που με το έργο τους επηρέασαν καθοριστικά τον 20ό αιώνα. Οι διαχρονικές αναφορές στο όνομα του σχετίζονται με την διορατικότητα του και τον μοναδικό τρόπο που περιέγραψε τον εφιάλτη του ολοκληρωτισμού. Τα βιβλία που τον έκαναν διάσημο στο ευρύ κοινό είναι Η Φάρμα των Ζώων και το 1984. Δεν πρέπει όμως κανείς να αγνοήσει το δοκιμιακό του έργο στο οποίο ανέλυσε πολιτικά καθεστώτα και θέσεις (Για τον εθνικισμό και άλλα δοκίμια) και την αξία της γλώσσας για την ανθρώπινη σκέψη και ελευθερία (Η πολιτική και η αγγλική γλώσσα).

Όργουελ

Υπήρξε δημοκράτης και αγαπούσε βαθιά την ελευθερία. Λέγεται πως σαν Άγγλος έδειχνε μεγάλο σεβασμό στις παραδόσεις της χώρας του. Αν και άθεος ο ίδιος, συμμετείχε ενεργά σε όποια δράση οργάνωνε η εκκλησία προς όφελος της κοινωνίας κατά την ταραγμένη εποχή που έζησε. Τάχθηκε κατηγορηματικά ενάντια σε κάθε μορφή τυραννίας από όποιο άκρο, δεξιό ή αριστερό, και αν προερχόταν.

Ο Όργουελ  ήταν εξαιρετικά διορατικός και ευφυής ώστε να συλλάβει το μέγεθος του κινδύνου που διέτρεχε η γηραιά ήπειρος. Μετά το τέλος και του Β΄Παγκόσμιου Πολέμου ανατράπηκε όλο το υπάρχον πολιτικό και κοινωνικό σύστημα της Ευρώπης. Η Αγγλία κατάφερε να περάσει σχετικά ομαλά [!] από την Αριστοκρατία στην Δημοκρατία, κουβαλώντας βέβαια κατάλοιπα των παλαιών συνηθειών μέχρι και σήμερα [!]. Κάτι τέτοιο όμως δεν συνέβη και με την Ρωσία. Η Αριστοκρατία ανατράπηκε βίαια κατά την Ρώσικη Επανάσταση, δημιουργώντας ένα νέο είδος ολιγαρχίας κάτω από τον μανδύα του κομουνισμού και με άλλοθι την «λαϊκή κυριαρχία».

Αυτά ακριβώς αφύπνισαν τον Orwell και ξεκίνησε τον μεγάλο του αγώνα εναντίον του ολοκληρωτισμού μέσα από το έργο του. Η αλληγορική νουβέλα «Η Φάρμα των Ζώων» περιγράφει αριστοτεχνικά την Ρώσικη Επανάσταση μέσα από την προβολή της ανθρώπινης κοινωνίας στην κλειστή κοινωνία μιας φάρμας ζώων. Ένα αριστούργημα, που με την χρήση των μεταφορών και των αλληγοριών, αποδίδει με μοναδικό τρόπο την επανάσταση, την μετάβαση και την κατάληξη όχι μόνο της Ρωσίας αλλά και όλης της γνωστής τότε ΕΣΣΔ.

Οργουελικός

Ο όρος οργουελικός συχνά χρησιμοποιείται με την σημασία του «απολυταρχικός» ή «αυταρχικός». Μια χρήση όμως που αποδίδει εν μέρη τον κόσμο που περιγράφηκε όχι μόνο στο 1984, αλλά και σε όλο το έργο του Orwell. Ο χαρακτηρισμός περικλείει την απολυταρχία, την τυραννία, την τρομοκρατία αλλά και την κατάσταση στην οποία καταλήγει το άτομο μέσα από σχεδιασμένες για την εξαΰλωση του πνεύματος του διαδικασίες. Επιπλέον, αποδίδει εκτός από το είδος των γεγονότων και την σημασία της γλώσσας στην διαμόρφωση της σκέψης.

Στο 1984, αρχικά, περιγράφεται ο έλεγχος των πράξεων από το Κόμμα και την κυβέρνηση της «Ωκεανίας». Αυτό όμως που δίνει μια νέα διάσταση στην απολυταρχία και τον αυταρχισμό, γεννώντας το οργουελικό, είναι ο έλεγχος της σκέψης.

Τα τεχνάσματα που μας συστήνει ο Orwell, όπως η «Νέα Γλώσσα» και η «Διπλή Σκέψη», ως τακτικές της κυβέρνησης περιγράφουν εύστοχα, μεγαλοφυώς και με φοβερή αληθοφάνεια ένα φανταστικό [!] καθεστώς. Περιορίζοντας το εύρος της επίσημης γλώσσας, δημιουργείται μια διάλεκτος αποτελούμενη από μια λίστα απλών και εύληπτων ουσιαστικών και ακρωνυμίων. Με αυτόν τον τρόπο, αφαιρείται κάθε αρκετά σύνθετη λέξη που θα μπορούσε να ενθαρρύνει το να υποπέσει κανείς στο «έγκλημα της σκέψης».

«Όποιος ελέγχει το παρελθόν, ελέγχει το μέλλον. Όποιος ελέγχει το παρόν, ελέγχει και το παρελθόν.»

1984

Ταυτόχρονα, η σκέψη χειραγωγείται και προσαρμόζεται μέσα από μια διαδικασία αμφισβήτησης της ίδιας της αντίληψης του ατόμου. Οι πολίτες της Ωκεανίας, αλλά και των άλλων δύο μόνιμα αλληλοσυγκρουόμενων υπερδυνάμεων που ουσιαστικά ο,τι τους χωρίζει είναι πλήρως πλαστό, εκπαιδεύονται να αμφισβητούν εξαναγκασμένα όσα αντιλαμβάνονται και να δέχονται άκριτα τις αρχές και τις, προς το συμφέρον του κόμματος, επίσημες και ευμετάβλητες εκδοχές των γεγονότων και της ιστορίας. Όλη αυτή η διαδικασία ορίζεται ως «Διπλή Σκέψη».

Ένα βασικό παράδειγμα, που θεμελιώνει από την αρχή του έργου την ομαδική παράνοια που υφαίνεται σαν αδιαπέραστο πέπλο πάνω από τους επιτελικούς του κόμματος, είναι οι κρατικοί θεσμοί. Οι τακτικές της προπαγάνδας σχεδιάζονται στο Δικαστήριο της Αλήθειας. Ο στρατός ανήκει στο Υπουργείο Ειρήνης. Τα στρατόπεδα εργασίας ονομάζονται Πεδία Χαράς. Τέλος, οι πολιτικοί κρατούμενοι βασανίζονται μέχρι να απαρνηθούν όσα πίστευαν και πεθαίνουν αγαπώντας το Κόμμα στο Υπουργείο Αγάπης. Έτσι, η γλώσσα αντί να μεταβιβάζει μια έννοια την υποβιβάζει.

Συνοψίζοντας όσα θέλει να μας μεταδώσει το 1984, θα έλεγε κανείς πως περιγράφει τον τρόπο που συνθλίβεται η ανθρώπινη ψυχή και ύπαρξη καθώς ρέει σε ένα αυλάκι ομοιομορφίας οριοθετημένο από τις αρχές που θέσπισε το Κόμμα, με όπλα την προπαγάνδα και την Διπλή Σκέψη. Μια μεγάλη αναφορά σε ένα παντοδύναμο και εξελιγμένο απολυταρχικό καθεστώς.

Ο Μεγάλος Αδερφός

Δεν είναι τυχαίο πως το 1984 είναι το πιο αναγνωρισμένο έργο του Orwell. Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο έμεινε στο προσκήνιο. Γράφτηκε το 1948, εξού και ο τίτλος 1984 ως παραλλαγμένη μελλοντική εποχή, στην αρχή της εξάπλωσης του κομουνισμού στην ανατολική Ευρώπη. Σήμερα πολλοί το επικαλούνται γιατί θεωρούν πως προέβλεψε την εποχή μας, την εποχή της τεχνολογικής επανάστασης.

Γίνεται συχνά λόγος για την παρακολούθηση του κόσμου από το κράτος με την βοήθεια της τεχνολογίας, Μια επίκληση ανακριβής. Το μετακείμενο ενός έργου δυστυχώς πολλές φορές παραποιείτε στην συνείδηση του κοινού. Απομονώνονται κάποια στοιχεία που μας εκφράζουν και παρερμηνεύεται το ευρύτερο νόημα. Η επιλεκτική μας μνήμη, λοιπόν, έχει οδηγήσει σε μια αλλοιωμένη ερμηνεία του 1984. Δεν είναι τυχαίο πως οι πωλήσεις του βιβλίου αυξήθηκαν κατακόρυφα μετά την τελευταία αλλαγή της κυβέρνησης στις Ηνωμένες Πολιτείες.

«Και αυτή ακόμα η τεχνολογική πρόοδος πραγματοποιείται μόνον όταν τα προϊόντα της μπορούν να χρησιμεύσουν με κάποιον τρόπο για την περιστολή της ανθρώπινης ελευθερίας.»

Ένα καθαρό μυαλό μπορεί να συνειδητοποιήσει πως αυτό δεν ισχύει σήμερα.

Ο κόσμος πιστεύει πως αναγνωρίζει γεγονότα και καταστάσεις του σήμερα στην περιγραφή του τότε. Ελεγχόμενες ειδήσεις, παρακολούθηση, τρομοκρατία και καθοδήγηση των μαζών. Λείπει όμως ένα βασικό κομμάτι από την ερμηνεία του πρωτότυπου κειμένου του Orwell. Δεν ζούμε σε κλειστές οικονομίες. Επίσης, δεν παρεμβαίνει κάποια μοναδική θεσμική αρχή στην παραποίηση της ιστορίας. Δεν διώκεται ποινικά η σκέψη. Τέλος, δεν έχουμε αποποιηθεί όλοι τα ατομικά μας συμφέροντα στο όνομα του Μεγάλου Αδερφού.

Το 1984 αναφέρεται στην Σοβιετική Ένωση. Ο Μεγάλος Αδελφός είναι μια ξεκάθαρη περιγραφή του Στάλιν. Ο αντιρρησίας Goldstein σκιαγραφεί τον Trotsky. Η Αστυνομία της Σκέψης προβλέπει τον ρόλο της KGB και της Stasi. Οι τηλεοθόνες προσομοιάζουν τα χιλιάδες μέτρα καλωδίων και τους αμέτρητους κοριούς που τοποθετήθηκαν σε πιθανούς εχθρούς του κόμματος. Ο George Orwell είναι ο πιο γνωστός συγγραφέας που παρά το ότι ήταν αριστερών πεποιθήσεων πολέμησε κατά της αριστερής απολυταρχίας που για χρόνια ταλαιπώρησε την Ευρώπη. Στα κείμενα του φαίνεται πως ήταν φιλικά προσκείμενος στον Trotsky. Αυτό όμως δεν τον εμπόδισε να καταδείξει τα στραβά της κομουνιστικής αριστεράς.

O Nikolai Yezhov μετά την εκτέλεση του το 1940 σβήστηκε από την φωτογραφία που τον βλέπαμε στο πλευρό του Στάλιν. Ήταν μια συνηθισμένη τακτική στα πλαίσια της λογοκρισίας στην Σοβιετική Ένωση.
O Nikolai Yezhov μετά την εκτέλεση του το 1940 σβήστηκε από την φωτογραφία που τον βλέπαμε στο πλευρό του Στάλιν. Ήταν μια συνηθισμένη τακτική στα πλαίσια της λογοκρισίας στην Σοβιετική Ένωση.  Η ανάλογη δουλειά στο Λονδίνο της Ωκεανίας πραγματοποιούνταν στο Υπουργείο Αλήθειας.

 

Το 1984 δεν ήταν προφητικό για την παρακολούθηση των λαών μέσα από την τεχνολογία και την επιστήμη. To 1984 ήταν προφητικό γιατί προέβλεψε την εξάπλωση του κομουνισμού στην Ευρώπη και προειδοποίησε για τις ολέθριες συνέπειες του.

Θα ήταν ουτοπικό να πιστεύει κάποιος πως αυτό που ονομάζουμε σύγχρονο δυτικό πολιτισμό είναι μια ιδανική κατάσταση. Είναι όμως συνωμοσιολογικό να ερμηνεύουμε τα πάντα μέσα από το πρίσμα της ατομικής μας ανελευθερίας. Ο όρος οργουελικός φοριέται πολύ στις μέρες μας. Και πράγματι, πολλές τεχνικές που χρησιμοποιούνται σήμερα μπορεί να παραπέμπουν σε τεχνικές του οργουελικού κόμματος. Σε καμία περίπτωση όμως δεν ταυτίζονται, μιας και δεν συμβαίνουν στο ίδιο πολιτικό πλαίσιο με την χώρα που ζει ο Γουίνστον Σμιθ.

Η ανθρωπότητα εξελίσσεται. Προς όλες τις κατευθύνσεις. Η άμεση πρόσβαση στην πληροφορία και τα υλικά αγαθά που μας προσφέρουν επιστημονικές ανακαλύψεις όπως το ίντερνετ, τα βιονικά μέλη  και τα φάρμακα ευνοούν το βιωτικό μας επίπεδο. Από την άλλη, αποτελεί γεγονός πως οι κινήσεις μας είναι συνυφασμένες με τον ψηφιακό κόσμο. Kατά συνέπεια αποτελούν μέρος μιας μεγάλης στατιστικής. Όσο λοιπόν μεγαλώνουν οι δυνατότητες μας τόσο μεγαλώνει και η ευθύνη μας. Τα οφέλη που απολαμβάνουμε από την ανάπτυξη μας είναι ανάλογα και με τα δεινά που επιφέρει μια τυραννία στις μέρες μας. Η επίρριψη των ευθυνών σε έναν παγκόσμιο, συνωμοσιολογικό Μεγάλο Αδερφό είναι μια μεγάλη υπεκφυγή. Για αιώνες ο άνθρωπος πάλεψε με την ίδια του την φύση για να κερδίσει την ελευθερία του. Ελευθερία στην ζωή, τον λόγο και την έκφραση. 

*Μια πολύ ενδιαφέρουσα ερμηνεία του όρου οργουελικός δίνεται στο βίντεο του TED-Ed από τον Noah Tavlin.

 

 

Μάρθα Κωταΐδου

Φοιτήτρια Πληροφορικής στο Αριστοτέλειο. Ενδιαφέροντα ο κινηματογράφος, η μουσική, τα βιβλία και τα ταξίδια. Κύριο μέσο έκφρασης το γράψιμο. Θέλω να πιστεύω πως όλα μεταβάλλονται και εξελίσσονται.
Close Menu