Γιατί το μέλλον στις sci-fi ταινίες να είναι δυστοπικό;

Γιατί το μέλλον στις sci-fi ταινίες να είναι δυστοπικό;

Η ανθρώπινη φαντασία είναι αστείρευτη, γεγονός που αποδεικνύεται με πολλούς τρόπους. Στον χώρο των τεχνών όμως, η φαντασία έχει ξεχωριστή θέση και αποτυπώνεται με ιδιαίτερα παραστατικό τρόπο στις ταινίες επιστημονικής φαντασίας. Στο είδος αυτό των ταινιών, τα όρια φαντασίας και επιστήμης μπερδεύονται και εξερευνώνται μελλοντικά σενάρια του κόσμου μας. Βασισμένες σε ένα βαθμό σε πραγματικά στοιχεία επιστήμης και τεχνολογίας, επικεντρώνονται στο μακρινό μέλλον και δεν είναι λίγες οι φορές που χαρακτηρίστηκαν «προφητικές».

Γιατί όμως αυτό το μέλλον περιγράφει πάντα μία δυστοπία; Ποιοι ανθρώπινοι φόβοι αποτυπώνονται στις ταινίες;

Σενάριο Νο1: Ο σούπερ κακός

Η πλοκή λίγο ή πολύ είναι γνωστή. Ένας σούπερ κακός έχει στην κατοχή του ένα όπλο μαζικής καταστροφής με το οποίο απειλεί να εξουσιάσει ή να αφανίσει τον κόσμο και ο ήρωας μας καταφέρνει να τον αποτρέψει την τελευταία στιγμή. Τα παραδείγματα τέτοιων ταινιών είναι αμέτρητα, με επίκεντρο τις Marvel και DC. Αν και προϊόντα προηγούμενων δεκαετιών, με ήρωες μάλλον ατελείς και κενά στο σενάριο, έχουν εξέχουσα θέση στην ιστορία των sci-fi ταινιών. Η κόντρα σούπερ ήρωα και σούπερ κακού αποτελεί ενδεχομένως το μακροβιότερο σενάριο των sci-fi ταινιών, που όμως η προσαρμογή στα σημερινά δεδομένα και τα εξαιρετικά γραφικά έχουν δημιουργήσει πιστό ακροατήριο.

Σύμφωνα με βρετανική έρευνα, το διάστημα 1931 με 1984, το προφίλ του «σούπερ κακού» συμπληρωνόταν από την ιδιότητά του ως επιστήμονας σε ποσοστό άνω του 40% των ταινιών sci-fi. Η τάση αντιστράφηκε χάρη στο δίκτυο επιστημόνων The Science & Entertainment Exchange, το οποίο προσφέρει συμβουλευτική στον χώρο της παραγωγής ταινιών.

Μία πιθανή ερμηνεία της δημοφιλίας αυτού του σεναρίου δίνεται από το τρίγωνο γνώση-εξουσία-άνθρωπος. Καταρχάς, η γνώση παράγει εξουσία και αντιστρόφως. Κατά τον Φουκώ η γνώση δεν επιτυγχάνεται πριν και ανεξάρτητα από την χρήση στην οποία θα τεθεί και, άρα, συνδέεται με την δημιουργία εξουσίας. Αντιστρόφως, δεν υπάρχει γνώση που να μην ενέχει σχέσεις εξουσίας. Στην περίπτωση των sci-fi ταινιών, το προνόμιο της γνώσης που έχει ο «κακός» της υπόθεσης τον τοποθετεί σε πλεονεκτική θέση έναντι των υπολοίπων. Έπειτα, επειδή η σχέση ανθρώπου και εξουσίας είναι μία σχέση πάθους, οι περιπέτειες ξεκινούν όταν προσπαθεί να διατηρήσει την εξουσία αυτή με κάθε κόστος. Ο πραγματικός φόβος επομένως, είναι η απόκρυψη πληροφοριών από μία ελίτ σε βάρος του γενικού πληθυσμού.

Σενάριο Νο2: Το τέλος του κόσμου

Μία δεύτερη κατηγορία προκύπτει όταν ο άνθρωπος γίνεται έρμαιο εξωτερικών παραγόντων. Για παράδειγμα, μία φυσική καταστροφή ή μία εισβολή εξωγήινων προμηνύουν το τέλος του κόσμου και της ζωής όπως την ξέρουμε. Ταινίες όπως  Independence Day, το 2012 ακόμα και -το προφητικό όπως θα πουν κάποιοι- Contagion προβλέπουν την υποταγή και τον αφανισμό του ανθρώπινου είδους. Σε κάποιες άλλες παραλλαγές, το δυσοίωνο μέλλον είναι προϊόν της ανθρώπινης απληστίας και της κλιματικής αλλαγής. Μία ενδιαφέρουσα προσέγγιση αυτού του σεναρίου παρουσιάζεται στην ταινία Tenet με έναν «πόλεμο» μέλλοντος και παρόντος. Ο κοινός παρονομαστής είναι ότι η αλλαγή θα έρθει από κάτι αναπάντεχο που ο άνθρωπος δεν μπορεί να ελέγξει. Η απήχησή τους βασίζεται στην εξερεύνηση πιθανών μελλοντικών σεναρίων με μία μάλλον απαισιόδοξη τροπή.

Το μοτίβο αυτό προκύπτει από την συνειδητοποίηση ότι ο άνθρωπος είναι αδύναμος μπροστά στο μεγαλείο της φύσης. Τα 4 εκατομμύρια χρόνια της ηλικίας της Γης δεν μπορούν να συγκριθούν με τα σχεδόν 4.000 χρόνια της ανθρώπινης κυριαρχίας. Το ανθρώπινο είδος εκμεταλλεύεται τη φύση σε τέτοιο βαθμό που να την καταστρέφει με ποικίλους τρόπους. Το σενάριο αυτό αποτελεί και μία αφύπνιση για την ανεπαρκή δράση και μετάθεση ευθύνης του φαινομένου της κλιματικής αλλαγής. Όταν όμως η φύση αποφασίζει να «εκδικηθεί» ο άνθρωπος είναι αβοήθητος μπροστά στην έκταση της καταστροφής που μπορεί να προκαλέσει. Μάλιστα, εάν υπερβούμε τα όρια της Γης, η συνειδητοποίηση των διαστάσεων του σύμπαντος είναι σχεδόν τρομακτική. Οι ανεξερεύνητοι πλανήτες, οι μακρινοί γαλαξίες και η σκοτεινή ύλη του σύμπαντος υποθάλπουν την ματαιότητα που αποτυπώνεται στη μεγάλη οθόνη.

Σενάριο Νο3: Άνθρωπος εναντίον Μηχανές

Στην πρόσφατη ιστορία των ταινιών επιστημονικής φαντασίας ένα καινούριο σενάριο κυριαρχεί. Τα μηχανικά όντα που λειτουργούν με τεχνητή νοημοσύνη και έχουν σκοπό να υπηρετούν τον άνθρωπο, στρέφονται εναντίον του. Από τις μεγάλες κλασσικές ταινίες όπως ο Εξολοθρευτής και το Matrix, στις πιο πρόσφατες εκδοχές των Transformers, μέχρι τη Lucy και την Ex Machina, οι sci-fi ταινίες προβάλλουν ερωτήματα για τις δυνατότητες που έχουν τέτοιες εφευρέσεις. Ίσως η λιγότερο ανεξερεύνητη αλλά εξίσου δυσοίωνη πτυχή της τεχνητής νοημοσύνης είναι ο εκφυλισμός των ανθρωπίνων σχέσεων. Το σενάριο αυτό ερευνάται στην πρωτότυπη ταινία Her όπου ο πρωταγωνιστής ερωτεύεται την φωνή της έξυπνης εικονικής βοηθού του.

Οι τεχνολογικές εξελίξεις αμφισβητούν την ανθρώπινη κυριαρχία με νέους όρους. Η επιβεβαίωση της ανωτερότητας επί του ζωικού βασιλείου και η ανάδειξη του Homo Sapiens ως το ισχυρότερο είδος, είναι νίκες του παρελθόντος. Τα άλματα στον κλάδο της τεχνητής νοημοσύνης και της βίο-τεχνολογίας προ οικονομούν την υπεροχή ενός υπερ-εγκεφάλου ή του τεχνολογικά εξελιγμένου ανθρώπου. Eίτε αναφερόμαστε σε cyborg είτε σε ανδροειδή οι δυνατότητές που κρύβουν εγείρουν τον φόβο για το αύριο που μας περιμένει.

(Βλέπε και Πόσο ρεαλιστικός μπορεί να γίνει ένας cyborg)

Τελικά κινδυνεύουμε;

Η τεχνολογία αποσκοπούσε πάντα στο να προσφέρει λύσεις και να υποβοηθά τον άνθρωπο. Ωστόσο, στις ταινίες επιστημονικής φαντασίας εμφανίζεται ως ο μεγαλύτερος εχθρός, αφού τελικά δαιμονοποιείται. Η δυστοπία του μέλλοντος αναπαριστά έναν βαθύτερο ανθρώπινο φόβο, τον φόβο για απώλεια της κυριαρχίας. Κατά τον διάσημο ιστορικό και συγγραφέα Yuval Noah Harari, η πρωτοκαθεδρία του ανθρώπινου είδους δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Ο λόγος βρίσκεται στο μοναδικό χαρακτηριστικό της φαντασίας. Ενώ τα υπόλοιπα πλάσματα είναι ικανά να ερμηνεύσουν την πραγματικότητα, ο άνθρωπος έχει εφεύρει και μία δεύτερη διάσταση που βασίζεται στη μυθοπλασία. Το νομικό πλαίσιο, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η πολιτική και οικονομική πραγματικότητα όπως και όλες οι νόρμες που καθορίζουν τη ζωή μας έχουν έναν κοινό παρονομαστή. Πρόκειται για προϊόντα της ανθρώπινης επινόησης.

Ο κοινός νους, ανατρέχει 50, 70 ή και 100 χρόνια μπροστά όταν κάνουμε λόγο για το «μέλλον». Το μέλλον ωστόσο δεν πρόκειται να έρθει αστραπιαία. Η πορεία μας θα γίνει σταθερά με μικρές αλλαγές και την παρείσφρηση της ηθικής διάστασης των ανακαλύψεων. Ακόμα και αν θέλουμε να μιλήσουμε με σκηνοθετικούς όρους, πάντα στο τέλος κρύβεται η μεγάλη ανατροπή. 

Αρετή Βασμαδά

Φοιτήτρια Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Aγάπη για τον κινηματογράφο, το θέατρο και τα ταξίδια που πειραματίζεται με το γράψιμο. Κινητήριος δύναμη: η κατανόηση του κόσμου μας.
Close Menu