Ο Leonardo, το non finito και το ADHD

Ο Leonardo, το non finito και το ADHD

Το non finito

Το non finito είναι ιταλικός όρος που σχετίζεται με την τέχνη και εισάγεται ως τεχνική στην ζωγραφική της Αναγέννησης από τον Leonardo da Vinci. Αργότερα υιοθετείται από το ρεύμα του εξπρεσιονισμού και ευρύτερα από τη μοντέρνα και σύγχρονη τέχνη. Περιγράφει έργα τέχνης που έχουν μείνει επίτηδες ατελείωτα. Όχι μόνο επειδή τα ευκόλως εννοούμενα παραλείπονται με καλαίσθητη ανεμελιά. Αλλά και γιατί ο θεατής οφείλει να ενεργοποιείται και να συμπληρώνει ο ίδιος όσα παραλείφθηκαν καθώς προσλαμβάνει το έργο. Στα νεότερα χρόνια η τεχνική αυτή υιοθετήθηκε ακριβώς με σκοπό η σχέση έργου-θεατή να γίνει δυναμική αντί για στατική. Πολλά, ωστόσο, έχουν ειπωθεί και γραφεί για τις προθέσεις του Leonardo.

Ο Leonardo

Πρότυπο του αναγεννησιακού ανθρωπιστή, του Homo Universalis, του μορφωμένου πολυπράγμονος, ο Leonardo έχαιρε του σεβασμού των συγχρόνων του. Ο τρόπος που συμπεριφερόταν, που μιλούσε, που οργάνωνε τη δουλειά του… Τα βιβλία που διάβαζε, όσα έγραφε ακόμα και τα ρούχα που φορούσε έγιναν το σημείο αναφοράς για την εικόνα του πνευματικού καλλιτέχνη της Αναγέννησης. Εκείνου που δεν είναι πια τεχνίτης, που η δουλειά του δε βασίζεται στην επιδεξιότητα αλλά στη σύλληψη. Όταν το καλλιτεχνικό βάρος μετατέθηκε από την εκτέλεση στη σύνθεση και από το αντικείμενο στην ιδέα ο Leonardo ήταν εκεί για να γίνει εκείνος στον οποίο όλοι ποθούσαν να μοιάσουν.

Κι όμως τα χειρόγραφα του είναι ακατανόητα (κατά λάθος ή επίτηδες ανάλογα με το επίπεδο θαυμασμού του κάθε μελετητή προς τον καλλιτέχνη). Και δεκάδες πίνακες του εντοπίζονται ατελείωτοι. Δίχως το τελικό φινίρισμα, δίχως λεπτομέρειες, δίχως καν χρώμα. Η ζωή του χαρακτηρίζεται από επάλληλες μετακινήσεις και αλλαγές αντικειμένου. Τέτοιες που η μελέτη του έργου του με τη σειρά οδηγεί εύκολα και γρήγορα στο χάος.  Κι όμως, ξανά, έδινε λύση στα προβλήματα με τα οποία καταπιανόταν. Και οι αναζητήσεις του είχαν αποτέλεσμα… Απλά δεν είχαν ‘τέλος’, όπως το αντιλαμβανόμαστε εμείς. Ίσως αν δεν ήταν τόσο πετυχημένος, τόσο οξυδερκής, τόσο ικανός. Ίσως να χαρακτηριζόταν αλλοπρόσαλλος, χαώδης και απλά… Περίεργος. Αλλά ήταν. Και έτσι δεν χαρακτηρίστηκε.

Ο Leonardo και το non finito

Όσον αφορά το non finito, η τεχνική προϋποθέτει ότι όλα τα απαραίτητα, τα ζωτικά στοιχεία του έργου, είναι ήδη παρόντα. Όσα παραλείπονται είναι ήδη γνωστά. Συμπληρώνονται εύκολα. Θα μπορούσε να τα προσθέσει ο καθένας. Ο καλλιτέχνης έχει “πει” την τελευταία του ρηξικέλευθη “λέξη” στο έργο και τώρα λείπουν μόνο τα ‘και’, τα ‘επίσης’ και τα ‘τελικά’. Σε αυτήν ακριβώς την κατάσταση εντοπίζονται και οι ημιτελείς πίνακες του Leonardo. Απορρίπτοντας λογικά την άποψη που θέλει τον καλλιτέχνη ιδιότροπο και βιαστικό να εγκαταλείπει μισές τις παραγγελίες του. Και οδηγώντας στη σκέψη που τελικά διαμόρφωσε την έννοια του non finito: Τον Leonardo τον ενδιέφερε να λύσει το πρόβλημα γύρω από τον πίνακα. Όταν το πρόβλημα λυνόταν το έργο έχανε το ενδιαφέρον του και o Leonardo προχωρούσε. Επομένως μπορεί οι πίνακες να γίνονται αντιληπτοί ως “ατελείωτοι” αλλά το νόημα τους είναι πλήρες και είναι παρόν.

Ο Leonardo και το non finito και το ADHD

Σε αυτήν ακριβώς τη διαφορά αντίληψης, σε αυτή την ασυνεννοησία περί τέλους γίνεται ουσιώδης η συζήτηση που περιλαμβάνει τον όρο ADHD, δηλαδή τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής. Χωρίς να μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα για κάποιον που γεννήθηκε τον 15ο αιώνα, οι μελετητές υποστηρίζουν ότι η συμπεριφορά του Leonardo ταιριάζει με εκείνη ατόμων που έχουν Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής. Ο ιδιόρρυθμος χαρακτήρας, το τεράστιο φάσμα ενδιαφερόντων, οι συχνές αλλαγές αντικειμένου, οι μετακινήσεις… Όλα αυτά μαζί με την εφεύρεση της τεχνικής του non finito, που άλλαξε τον χαρακτήρα της τέχνης, στηρίζουν την άποψη περί ADHD.

Αν αυτό ισχύει σημαίνει πως ο Leonardo θα δυσκολευόταν να συγκεντρωθεί. Να διαβάσει μακροσκελή κείμενα ακόμα και να μείνει ακίνητος για πολλή ώρα. Το ενδιαφέρον του θα κορυφωνόταν σε συγκεκριμένα πράγματα ενώ σε άλλα ο παραμικρός ήχος, μια λάμψη ή ακόμα και η υφή των ρούχων του θα μπορούσε να αποσπάσει την προσοχή του. Στους γύρω του πιθανόν να έμοιαζε ευερέθιστος έως και αγενής. Στα σχολικά του χρόνια θα φαινόταν σίγουρα το άτακτο και αδιάφορο παιδί, αφηρημένο ή διαρκώς χαμένο στις σκέψεις του. Ακόμα και ως ενήλικας θα ήταν μάλλον ο παράξενος φίλος, ο τελειομανής… Ο “τον ξέρεις τώρα μωρέ τον Leonardo”.

Πλάθεται, συνεπώς, το προφίλ ενός ανθρώπου ιδιόρρυθμου, που δεν είναι ικανός να προσαρμοστεί στα πρότυπα της κοινωνίας είτε αυτά είναι εκπαιδευτικά, είτε καλλιτεχνικά είτε καθημερινά πρότυπα ευγενείας. Παρόλα αυτά όχι μόνο κατάφερε να διαπρέψει και να μείνει στην ιστορία με την τέχνη του αλλά αναγνωρίστηκε και από τους συγχρόνους του ως καλλιτέχνης και ως φιγούρα καλλιτέχνη. Αυτό πολύ συνοπτικά οδηγεί σε ένα συμπέρασμα. Τα πρότυπα μας είναι πολύ στενά. Και αν μέσα τους δεν έχουν χώρο για ιδιοφυΐες φτάνουν στα όρια του επικίνδυνου.

Το ADHD

Το ποσοστό των ατόμων που διαγνώστηκαν με ADHD στην Αμερική το 2016 φτάνει στο 2,8% για τους ενήλικες και στο 9,4% για τα παιδιά. Εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο βιώνουν την καθημερινότητα τους διαφορετικά από τους υπόλοιπους, περιορίζονται από τους κανόνες μας και δυσκολεύονται από διαδικασίες που για μας είναι ρουτίνα. Και παρόλο που είναι αρκετοί για να αποτελέσουν “κανόνα”, οι κανόνες δεν φαίνεται να ελίσσονται για να τους συμπεριλάβουν. Και ίσως, κακώς, αυτό να φαινόταν κοινό και καθημερινό αν στη λίστα με τους δυσκολευόμενους δεν συμπεριλαμβάνονταν μερικοί από τους πιο αξιόλογους ανθρώπους που έχει να μνημονεύσει η ανθρωπότητα. Η Άγκαθα Κρίστι είχε δυσλεξία. Ο Κάρολος Δαρβίνος ήταν στο φάσμα του αυτισμού. Ο Τζον Νας έπασχε από σχιζοφρένεια. Ορισμένα από τα καλύτερα δείγματα ευφυΐας του πλανήτη πέφτουν εκτός των “επιτρεπτών ορίων”. “Υστερούν”. Διαφέρουν. Είναι a-typical. Ίσως αυτό κάτι να λέει για την “κανονικότητα” που επιλέγουμε να αποδεχόμαστε ως κάτι απαραίτητο.

Chrysa Rizopoulou

Φοιτήτρια Αρχαιολογίας - Ιστορίας Τέχνης. Λάτρης των βιβλίων, του καλού καφέ και της νοσταλγικής μουσικής από άλλες δεκαετίες. Εκφράζομαι γιατί πιστεύω πως ο κόσμος είναι καλύτερος όταν τον μοιράζεσαι. Γράφω γιατί οι λέξεις είναι εξαιρετικά ταλαντούχες στο να μετατρέπουν τις εμπειρίες σε τέχνη.
Close Menu