Μια σύντομη ιστορία της εξιστόρησης

Μια σύντομη ιστορία της εξιστόρησης

Από τις προϊστορικές σπηλαιογραφίες μέχρι τα Ομηρικά έπη. Από τον Σαίξπηρ μέχρι τον Γουολτ Ντίζνεϋ και το Instagram… Οι άνθρωποι φαίνεται να ιεραρχούν ψηλά στις προτεραιότητες τους την εξιστόρηση. Είτε πρόκειται για πραγματικά γεγονότα είτε για μυθοπλασία, η ανάγκη για αποτύπωση μιας αφήγησης φαίνεται να έχει τις ρίζες της τουλάχιστον 30.000 χρόνια πριν από τη σημερινή εποχή. Ίσως στις σπηλαιογραφίες του σπηλαίου Chauvet στην νοτιοανατολική Γαλλία. Από τότε η εξιστόρηση έχει περάσει από πολλά στάδια συχνά μονοπωλώντας τις νέες τεχνολογίες ώστε να εξελιχθεί και η ίδια μαζί τους.

Οι μορφές εξιστόρησης

Με βάση τα δεδομένα που έχουμε από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα η εξιστόρηση φαίνεται να έχει τρεις κύριες μορφές: προφορική, γραπτή και οπτική.

Η προφορική είναι ίσως η αρχαιότερη και επίσης η λιγότερο καλά διατηρημένη μορφή εξιστόρησης. Αν και εξ ορισμού φθαρτή και εφήμερη, δείχνει να συνοδεύει τον άνθρωπο σε όλη τη διάρκεια της ύπαρξης του με τη μορφή παραμυθιών, τραγουδιών και προφορικών παραδόσεων. Χαρακτηριστικό αρχαίο παράδειγμα της προφορικής εξιστόρησης είναι τα Ομηρικά έπη. Απαγγέλλονταν για σχεδόν δύο αιώνες μέχρι να καταγραφούν επίσημα από τον Πεισίστρατο και τους γιούς του τον 6ο αιώνα π.Χ. Όσον αφορά τη γραπτή, ένα από τα αρχαιότερα δείγματα της είναι το Έπος του Γιλγαμές. Η πρωιμότερη καταγραφή του σε πινακίδες χρονολογείται στον 18ο αιώνα π.Χ. Τέλος, η οπτική είναι επίσης παρούσα ήδη στην προϊστορία με τη μορφή σπηλαιογραφιών, σκαλισμάτων και αγγειογραφιών από όλο τον κόσμο. Τέτοια παραδείγματα με εντυπωσιακά αρχαίες χρονολογήσεις αποτελούν τα σπήλαια Chauvet (Γαλλία, 30.000 π.Χ.), Lascaux (Γαλλία, 20.000 π.Χ.) και Altamira (Ισπανία, τουλάχιστον 10.000 π.Χ.).

Η δημοφιλέστερη μορφή εξιστόρησης

Σε γενικές γραμμές θα μπορούσε κανείς να πει πως, ενώ η προφορική εξιστόρηση διατηρεί μια μάλλον σταθερή δημοτικότητα μεταξύ των ανθρώπων, οι άλλες δύο μορφές κυριαρχούν εναλλασσόμενα ανά εποχή. Για παράδειγμα πριν την ανακάλυψη και διάδοση της γραφής κυρίαρχη μορφή θα ήταν σίγουρα η οπτική. Αντίστοιχα, με την ανακάλυψη της τυπογραφίας τον 18ο αιώνα η δημοτικότητα της γραπτής αυξήθηκε κατακόρυφα. Τα βιβλία αποτέλεσαν τον δημοφιλέστερο τρόπο εξιστόρησης αφήνοντας κατά μέρος τις εικόνες. Οι οποίες επέστρεψαν ξανά με την εμφάνιση των νέων τεχνολογιών που έφεραν στα σπίτια μας οθόνες και στις οθόνες μας αμέτρητες ιστορίες.

Εδώ είναι σημαντικό να ειπωθεί πως η τοποθέτηση των ανακαλύψεων που προώθησαν τη μια ή την άλλη μορφή δίνει την ψευδαίσθηση μιας εξελικτικής πορείας που δεν είναι ακριβής. Αρχικά, γιατί αν ήταν, τότε η επιστροφή στην εικόνα θα σημείωνε σημαντικό πλήγμα στην εξέλιξη της ανθρωπότητας. Κατά δεύτερον, διότι η οπτική εξιστόρηση προϋποθέτει την δυνατότητα αντίληψης συμβολισμών και άντλησης πληροφοριών από αφαιρετικά μοτίβα.

Πιο συγκεκριμένα, η γραφή δίνει περισσότερες και πιο λεπτομερείς πληροφορίες που διατηρούνται στο χρόνο και μας είναι προσβάσιμες. Προϋποθέτει χρήστες με βασική εκπαίδευση που μπορούν να διαβάσουν και να γράψουν. Και γενικότερα είναι σίγουρα δείγμα μιας οργανωμένης ευφυϊούς κοινωνίας. Αντίστοιχα, όμως, η ικανότητα να μετατρέπει κανείς τις πληροφορίες σε οπτικά σύμβολα και αυτά να γίνονται αντιληπτά είναι εξίσου προηγμένη νοητικά. Το ίδιο ισχύει και για τη δυνατότητα να αφαιρεί κανείς από μια εικόνα τα περιττά στοιχεία μετατρέποντας την σε γεωμετρικά σχήματα χωρίς αυτή να χάνει την ουσία της. Πρόκειται, λοιπόν, για προτίμηση που βασίζεται περισσότερο στα διαθέσιμα μέσα και την ιδιοσυγκρασία της κοινωνίας και όχι την νοητική της ικανότητα.

Γιατί εξιστορούμε;

Η απάντηση στην ερώτηση αυτή σίγουρα διαφέρει κατά περίπτωση. Ωστόσο, θα μπορούσαμε ίσως να αναγνωρίσουμε κάποιους βασικούς άξονες. Αρχικά, εξιστορούμε για να μεταδώσουμε γνώσεις. Είτε αυτό είναι παραμύθια με ηθικό δίδαγμα, είτε η περιγραφή του κυνηγιού ενός μαμούθ, έχει σκοπό να διδάξει σε κάποιον κάτι που θεωρούμε σημαντικό. Εξιστορούμε, επίσης, για να διατηρήσουμε το παρελθόν μας. Κρατάμε αρχεία, τραβάμε φωτογραφίες και περιγράφουμε γεγονότα για να διατηρήσουμε ζωντανή στη μνήμη μας την ιστορία. Τέλος, εξιστορούμε για να αυτοπροβληθούμε. Από την αναγεννησιακή αυτοπροσωπογραφία και αυτοβιογραφία μέχρι τα instagram stories οι άνθρωποι φαίνεται να δίνουμε ιδιαίτερη βάση στην αφήγηση της ζωής μας στους άλλους.

Και οι τρεις αυτοί σκοποί είναι μέρος του πυρήνα της ανθρώπινης ταυτότητας. Η μάθηση, η μνήμη και η αυτοπροβολή, για ιδιοτελείς ή ανιδιοτελείς σκοπούς, καταλαμβάνουν υψηλές θέσεις στη σειρά προτεραιοτήτων μας. Επιλέγοντας, λοιπόν, την εξιστόρηση, ως το εργαλείο της επίτευξης αυτών των σκοπών της δώσαμε εκπληκτικό προβάδισμα στη χρήση κάθε νέας τεχνολογίας. Η εξιστόρηση ταχύτατα κατέλαβε την τυπογραφία, κυριάρχησε στη φωτογραφία, εφηύρε τον κινηματογράφο όπως τον γνωρίζουμε σήμερα. Έτσι που κινούμενη εικόνα σχεδόν απόλυτα ισούται αφήγηση. Και κάθε νέα προσθήκη στην καθημερινότητα μας είναι άλλο ένα βέλος στη φαρέτρα της εξιστόρησης.

Οι 36 ιστορίες του κόσμου μας

Εφόσον, λοιπόν, εξιστορούμε εδώ και χιλιάδες χρόνια και με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους, δεν είναι πιθανό ότι θα καταλήξουμε να λέμε τα ίδια πράγματα; Ναι, είναι. Μάλιστα, τρεις διαφορετικοί μελετητές υποστηρίζουν ότι υπάρχουν μόνο 36, 37 ή 7 ιστορίες. Τις οποίες αφηγούμαστε ξανά και ξανά με διαφορετικές λεπτομέρειες. Ο George Polti μελέτησε αρχαιοελληνικές τραγωδίες και κωμωδίες, ρωμαϊκές εξιστορήσεις, αγγλική και γαλλική λογοτεχνία και κατέληξε σε 36 δραματικές καταστάσεις. Στο αντίστοιχο βιβλίο του υποστήριξε ότι κάθε ιστορία που γράφτηκε ή θα γραφτεί θα μιλάει για μια από αυτές. Για παράδειγμα ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών μιλάει για την δραματική κατάσταση νούμερο 9: Τολμηρή επιχείρηση. Σε αυτήν ο θαρραλέος ηγέτης παίρνει ένα αντικείμενο από τον εχθρό κερδίζοντάς τον. Αντίστοιχα, Ο Δαυίδ και ο Γολιάθ, ο Οδυσσέας και o Πολύφημος και ο Rocky με τον Mr. T ανήκουν στο νούμερο 24: Διαμάχη ανώτερου με κατώτερο.

Ίσως, λοιπόν, να έχουμε όντως μόνο 36 πράγματα να πούμε. Και τίποτα άλλο. Ή ίσως μόνο αυτά έχουν σημασία. Ίσως το μόνο που έχει σημασία είναι το πώς τα λέμε και γιατί τα επαναλαμβάνουμε. Ή πιθανόν αυτό που έχει πραγματικά ουσία είναι να μην σταματήσουμε να εξιστορούμε. Γιατί δεν είναι το περιεχόμενο αυτό που έχει σημασία αλλά η ίδια η διαδικασία της εξιστόρησης. Η επινόηση αφηγήσεων, η επανάληψη τους, η διατήρηση τους στους αιώνες. Η ανάγκη για έκφραση, για διαιώνιση και για μάθηση. Ίσως στον πυρήνα της ύπαρξης της ανθρωπότητας να βρίσκεται μια ιστορία.

Chrysa Rizopoulou

Φοιτήτρια Αρχαιολογίας - Ιστορίας Τέχνης. Λάτρης των βιβλίων, του καλού καφέ και της νοσταλγικής μουσικής από άλλες δεκαετίες. Εκφράζομαι γιατί πιστεύω πως ο κόσμος είναι καλύτερος όταν τον μοιράζεσαι. Γράφω γιατί οι λέξεις είναι εξαιρετικά ταλαντούχες στο να μετατρέπουν τις εμπειρίες σε τέχνη.
Close Menu