Κλιματική αλλαγή και Chernobyl : ο ελέφαντας στο δωμάτιο

Κλιματική αλλαγή και Chernobyl : ο ελέφαντας στο δωμάτιο

Στις 26 Απριλίου του 1986 η Σοβιετική Ένωση ήταν υπαρκτή και ο αντιδραστήρας νούμερο 4. εξερράγη στον Πυρηνικό Σταθμό Παραγωγής Ενέργειας του Chernobyl. Το ατύχημα άνηκε στην κλίμακα 7, του μεγίστου προβλεπόμενος ατυχήματος, στην Διεθνή Κλίμακα Πυρηνικών Γεγονότων. Φέτος συμπληρώνονται 33 χρόνια από εκείνο το πρωινό και εν μέσω κλιματικής αλλαγής η πυρηνική ενέργεια βρίσκεται ξανά στο προσκήνιο. Αν και μάλλον με τον έναν ή τον άλλο τρόπο δεν έφυγε ποτέ.

Το Pripyat σήμερα.

Αντιδραστήρας Νο. 4

Υπάρχουν διάσπαρτες περιγραφές, λεπτομερείς, λυρικές, επιστημονικές ή ανακριβείς, των γεγονότων που οδήγησαν στην έκρηξη, την φωτιά και τελικά την απελευθέρωση ραδιενεργών σωματιδίων στην καρδιά της Ευρώπης.

Στην διάρκεια ενός κύκλου δοκιμών στον αντιδραστήρα μια σειρά γεγονότων οδήγησε στην ταυτόχρονη υπερθέρμανση του αντιδραστήρα και την καταστολή του συστήματος ψύξης.

Κατά την λειτουργία ενός αντιδραστήρα, ένα ποσοστό της τάξης του 7% της παραγόμενης ισχύος δεν προέρχεται από την σχάση του καυσίμου, αλλά από την ραδιενεργή διάσπαση των προϊόντων της πυρηνικής αντίδρασης. Η διαδικασία αυτή συνεχίζει για αρκετό χρόνο μετά την διακοπή της πυρηνικής σχάσης (πχ. σε περίπτωση απενεργοποίησης του αντιδραστήρα-όπως και έγινε), με αποτέλεσμα να απαιτείται συνεχής ψύξη μετά την απενεργοποίηση, προκειμένου να αποφευχθεί  η καταστροφή του αντιδραστήρα.

Στην περίπτωση του Chernobyl μια σειρά κακών χειρισμών οδήγησε σε μία ανεξέλεγκτη κατάσταση αύξησης της ισχύος. Πολλές αυτοματοποιημένες διαδικασίες είχαν είτε παρακαμφθεί είτε τροποποιηθεί χειροκίνητα. Όταν τελικά ενεργοποιήθηκε το σύστημα επείγουσας απενεργοποίησης οι σχεδιαστικές ατέλειες του αντιδραστήρα οδήγησαν στην διάλυση του.

Εν συντομία, κατά την απενεργοποίηση εισέρχονται στον αντιδραστήρα οι λεγόμενοι ράβδοι ελέγχου. Οι ράβδοι περιείχαν καρβίδιο του βορίου, το οποίο απορροφά τα νετρόνια, και καταστέλλει την σχάση του καυσίμου. Ωστόσο, το άκρο των ράβδων ελέγχου ήταν από γραφίτη, ο οποίος είναι επιβραδυντής νετρονίων. Ο σχεδιασμός αυτός, που σκοπό είχε να βελτιώσει την απόκριση του αντιδραστήρα στην μετακίνηση των ράβδων, προκαλούσε παροδική αύξηση της ισχύος κατά την επείγουσα απενεργοποίηση. Η δυσλειτουργία αυτή είχε διαπιστωθεί ήδη από το 1983, και οφείλεται στο ότι καθώς οι ράβδοι κατεβαίνουν μαζικά, υπάρχει ένα τμήμα του αντιδραστήρα στο οποίο το νερό (που απορροφά νετρόνια) αντικαθίσταται από γραφίτη (που επιβραδύνει τα νετρόνια).

Η επόμενη μέρα…

Την έκρηξη και τις πυρκαγιές ακολούθησε σκηνικό ταινίας καταστροφής με φόντο απολυταρχικό καθεστώς. Στο σημείο κατέφθασαν δυνάμεις της πυροσβεστικής με μάνικες και ελλειπή ενημέρωση. Οι πυροσβέστες εκτέθηκαν σε υψηλά επίπεδα ραδιενέργειας χωρίς να έχουν ενημερωθεί για τον κίνδυνο που κρυβόταν στον καπνό και τα συντρίμμια. Ενδέχεται να μην ήξεραν καν πως επρόκειτο για αντιδραστήρα και να πίστευαν πως ήταν πυρκαγιά λόγω ηλεκτρισμού.

To Pripyat ιδρύθηκε στις 4 Φεβρουαρίου του 1970. Ήταν η ένατη «πυρηνική πόλη». Δημιουργήθηκε για να εξυπηρετεί τις ανάγκες του πυρηνικού σταθμού του Τσερνομπίλ.

 

Η εκκένωση της διπλανής πόλης, Pripyat, ξεκίνησε την επόμενη μέρα το μεσημέρι, πάνω από 12 ώρες μετά το ατύχημα. Η ανακοίνωση του όμως ήρθε ακόμη αργότερα. Οι σοβιετικές αρχές ξεκίνησαν την εκκένωση χωρίς να έχουν ανακοινώσει επίσημα ως χώρα το ατύχημα και την έκταση του. Στις 28 Απριλίου, δύο μέρες μετά, τα επίπεδα ραδιενέργειας ενεργοποίησαν τους συναγερμούς στον σταθμό πυρηνικής ενέργειας Forsmark της Σουηδίας, πάνω από 1.000 χιλιόμετρα μακριά από το Chernobyl.

Υπήρξε ατύχημα στον πυρηνικό σταθμό του Τσερνομπίλ. Ένας από τους πυρηνικούς αντιδραστήρες υπέστη ζημιά. Οι επιπτώσεις του ατυχήματος διορθώνονται. Παροχή βοήθειας για όλους τους θιγόμενους ανθρώπους. Έχει συσταθεί εξεταστική επιτροπή.

Vremya, 28 April 1986 (21:00)

Αυτή ήταν η επίσημη ανακοίνωση της Σοβιετικής Ένωσης για το ατύχημα. Μάλλον λιτή. Την ακολούθησε σχολιασμός του Κέντρου Ειδήσεων (TASS) για το Three Mile Island και άλλα αμερικανικά πυρηνικά ατυχήματα. Ήταν μια συνηθισμένη τακτική των σοβιετικών. Έδιναν έμφαση σε ξένες καταστροφές την ώρα που συνέβαινε μια ανάλογη στην χώρα τους.

Κάποια αξιοσημείωτα σημεία του χρονικού:

Κίνδυνος θερμικής έκρηξης

Το νερό που είχε εισαχθεί βιαστικά στο κτίριο, σε μια μάταιη προσπάθεια να σβηστεί η φωτιά, είχε γεμίσει το χώρο κάτω από το πάτωμα του αντιδραστήρα. Παράλληλα το πυρωμένο καύσιμο και άλλα υλικά είχαν αρχίσει να τρυπάνε το πάτωμα και να αναμιγνύονται με λιωμένο τσιμέντο από τα τοιχώματα του αντιδραστήρα, δημιουργώντας ένα ραδιενεργό υγρό, συγκρίσιμο με λάβα. Αν αυτό το υλικό ερχόταν σε επαφή με το νερό, θα είχε ως αποτέλεσμα μια θερμική έκρηξη, η οποία πιθανώς θα ήταν χειρότερη από την αρχική έκρηξη του αντιδραστήρα. Για να αποφευχθεί κάτι τέτοιο, στάλθηκαν από τη σοβιετική κυβέρνηση στρατιώτες και εργάτες (οι αποκαλούμενοι «ρευστοποιητές») ως προσωπικό εκκαθάρισης. Δύο εξ αυτών στάλθηκαν με στολές κατάδυσης να ανοίξουν τις θυρίδες αποστράγγισης του ραδιενεργού νερού, ώστε να εμποδιστεί η περαιτέρω καταστροφή.

Εναέρια πλάνα της KGB που ήρθαν στο φως χρόνια μετά.

Απομάκρυνση Καταλοίπων

Τα χειρότερα από τα ραδιενεργά συντρίμμια συλλέχθηκαν μέσα σε ότι απέμεινε από τον αντιδραστήρα. Κατά τη διάρκεια των εργασιών καθαρισμού, χρησιμοποιήθηκαν τηλεχειριζόμενα μηχανήματα για να μετακινηθούν τα πιο ραδιενεργά θραύσματα, αλλά απέτυχαν λόγω συνθηκών. Κατά συνέπεια, τα πιο ραδιενεργά υλικά μεταφέρθηκαν από τους «εκκαθαριστές» του Chernobyl, στρατιώτες που φορούσαν βαριά προστατευτικά. Οι στρατιώτες αυτοί θα μπορούσαν να περάσουν μόνο 40 δευτερόλεπτα εργαζόμενοι σε στέγες των γύρω κτιρίων λόγω των εξαιρετικά υψηλών δόσεων ακτινοβολίας που εκπέμπονταν από τα κομμάτια γραφίτη και άλλα συντρίμμια. Αν και οι στρατιώτες έπρεπε μόνο να εκτελούν το ρόλο του «βιο-ρομπότ» μία φορά, κάποιοι στρατιώτες ανέφεραν ότι είχαν κάνει αυτήν την διαδικασία πέντε ή έξι φορές.

Ο ίδιος ο αντιδραστήρας καλύφθηκε με σακιά άμμου, μολύβδου και βορικού οξέος που έπεσαν από ελικόπτερα. Περίπου 5.000 τόνοι υλικού έπεσαν κατά τη διάρκεια της εβδομάδας που ακολούθησε το ατύχημα. Οι ιστορικοί εκτιμούν ότι περίπου 600 σοβιετικοί πιλότοι κινδύνευαν από επικίνδυνα επίπεδα ακτινοβολίας σε αυτή την προσπάθεια σφράγισης του κρατήρα που δημιούργησε η έκρηξη.

Σχολείο στο Pripyat.

Το ατύχημα του Chernobyl προκάλεσε άμεσα σοβαρές επιπτώσεις λόγω ακτινοβολίας. Από τους 600 εργαζόμενους που ήταν παρόντες στην περιοχή το πρωί της 26ης Απριλίου 1986, 134 έλαβαν υψηλές δόσεις (0.8-16 Gy) και υπέφεραν από ασθένεια ακτινοβολίας. Από αυτούς, 28 πέθαναν τους πρώτους τρεις μήνες. Άλλοι 19 πέθαναν το  διάστημα 1987-2004 από διάφορες αιτίες που δεν συνδέονταν απαραίτητα με την έκθεση στην ακτινοβολία. Επιπλέον, σύμφωνα με την Έκθεση της UNSCEAR (Επιστημονική Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για τις επιπτώσεις της ατομικής ακτινοβολίας) του 2008, η πλειοψηφία των 530.000 καταχωρημένων εργαζομένων στην επιχείρηση ανάκτησης έλαβε δόσεις μεταξύ 0,02 Gy (μονάδα μέτρησης της απορρόφησης ενέργειας που προέρχεται από ιονίζουσα ακτινοβολία ) και 0,5 Gy μεταξύ 1986 και 1990. Η ομάδα αυτή εξακολουθεί να κινδυνεύει από καθυστερημένες συνέπειες όπως ο καρκίνος  και η υγεία τους θα παρακολουθείται στενά.

Στην Ευρώπη ξέσπασε παράνοια. Η φύση του ατυχήματος, πέρα από τις πραγματικές συνέπειες, ξύπνησε τον φόβο του κόσμου. Πως άλλωστε να μην τρομάζει το γεγονός πως «στην καρδιά της Ευρώπης και του Ψυχρού Πολέμου ένας πυρηνικός αντιδραστήρας ουρανίου εξερράγη απελευθερώνοντας ραδιενεργά σωματίδια υποβάλλοντας τα έμβια όντα σε ακτίνα εκατοντάδων χιλιομέτρων σε ιονίζουσα ακτινοβολία» ; Η μυστικοπάθεια και η παραπληροφόρηση από μεριάς της ΕΣΣΔ επιδείνωσε την κατάσταση. Πληθυσμοί στιγματίστηκαν και μια φρενίτιδα ξεκίνησε. Χαρακτηριστικό είναι πως οι εκτρώσεις στην Ευρώπη έφτασαν τις 2.500 λόγω φόβου μετά την έκρηξη.

Ο Διεθνής Οργανισμός Υγείας έχει κοινοποιήσει εκτενείς αναφορές για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις της ραδιενέργειας που διέρρευσε στην ατμόσφαιρα λόγω του ατυχήματος. Με την αύξηση του ποσοστού του καρκίνου του θυρεοειδούς να αποτελεί την σημαντικότερη. Καταλήγοντας πως ανάμεσα σε πληθυσμό 626.000 ανθρώπων, που ορίστηκε ως υψηλού κινδύνου, οι επιπλέον θάνατοι λόγω έκθεσης σε ραδιενέργεια έφτασαν το 3-4% πάνω από το συνηθισμένο ποσοστό θανάτων λόγω καρκίνου (!).

Που μας αφήνουν λοιπόν αυτοί οι αριθμοί και κατά πόσο έχουμε αντικειμενική εικόνα των συνεπειών; Σε τι βαθμό έχουν γίνει αντιληπτοί από το ευρύ κοινό οι λόγοι που οδήγησαν στο ατύχημα; Ποια είναι η αναλογία τρομοκρατίας/πραγματικότητας; Πόσο σοφό ήταν το πάγωμα της πυρηνικής ενέργειας και πόσο πιθανό θα ήταν ένα ανάλογο ατύχημα;

Αρχικά, είναι μάλλον προφανές (!) πως κάτι ανάλογο δεν μπορεί να συμβεί. Ο αντιδραστήρας εξερράγη γιατί η εγκατάσταση ήταν για τα ανάθεμα. Προβλήματα που είχαν εντοπισθεί αγνοήθηκαν. Οι χειριστές παρέκαμψαν τις προβλεπόμενες διαδικασίες. Το καθεστώς απέκρυψε την αλήθεια και η κινητοποίηση που επιβάλλεται σε τέτοιες περιπτώσεις άργησε. Σε όλες τις αναφορές και τις εκθέσεις τονίζονται οι συνέπειες των πρώτων ωρών μετά το ατύχημα. Οι 12 ώρες που χρειάστηκαν οι αρχές για να αποφασίσουν την εκκένωση της περιοχής ήταν πολλές. Και όχι η λογική σκέψη δεν είναι πως όλα αυτά αποτελούσαν μέρος κάποιου μακιαβελικού σχεδίου για να μετατραπεί ένα πυρηνικό εργοστάσιο σε πυρηνικό όπλο. Αντιθέτως, ήταν απόρροια του απολυταρχικού σχεδίου που συνέβαινε χρόνια στην Σοβιετική Ένωση. Φόβος, παραπληροφόρηση, αναξιοκρατία και αυθαιρεσία.

Η περιοχή είναι πλέον εγκαταλελειμμένη και φυλασσόμενη. Σε ακτίνα 30 χλμ. υπάρχει πλέον «Η Ζώνη» εκεί που άλλοτε ήταν η πόλη Pripyat και το Chernobyl.

 

Και η κλιματική αλλαγή; Οι εκπομπές καυσαερίων; Ο ορυκτός πλούτος και η εξόρυξη του; Πόσους θανάτους προκαλούν ετησίως και ποιες είναι οι μακροχρόνιες συνέπειες που πληγώνουν το περιβάλλον;

How fear of nuclear power is hurting the environment –  Michael Shellenberger

Συχνά στην TED έρχονται επιστήμονες από διάφορα πεδία παραθέτοντας γεγονότα και ερωτήματα. Μια τέτοια ομιλία είναι η παρακάτω:

Ο Michael Shellenberger αναφέρει πως παρά την στροφή στις καθαρές πηγές ενέργειας το παγκόσμιο ποσοστό που πηγάζει από αυτές μειώθηκε από το 36 στο 31%. Όταν συνδυάζεται ο ηλεκτρισμός από την ηλιακή και την αιολική ενέργεια μετά βίας καλύπτει το μισό της μείωσης της πυρηνικής ενέργειας. Και αυτό γιατί αυτές οι πηγές παρέχουν ενέργεια το 10 με 20% του χρόνου.

Απαριθμεί τους βασικούς φόβους που τελικά οδήγησαν στην μείωση της πυρηνικής ενέργειας : η ασφάλεια των εργοστασίων -ο φόβος ατυχήματος από τήξη του πυρήνα-, τα απόβλητα που δημιουργούν και ο συσχετισμός τους με τα όπλα.

Ασφάλεια: Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας βρίσκει πως: η μεγαλύτερη ζημιά προκαλείται από τον πανικό του κόσμου επειδή φοβάται. Με άλλα λόγια, η ζημιά που προκαλείται, δεν προκαλείται από τα μηχανήματα ή από την ακτινοβολία. Προκαλείται από τους φόβους μας.

Απόβλητα: Δεν είναι πολλά. Αντιθέτως, τα απόβλητα που δεν ελέγχουμε από την παραγωγή ενέργειας – τα ονομάζουμε «ρύπανση», σκοτώνουν 7 εκατομμύρια ανθρώπους ετησίως, και απειλούν με σοβαρά επίπεδα παγκόσμιας υπερθέρμανσης. Ο Bill Gates είναι στην Κίνα δουλεύοντας με μηχανικούς, και 40 διαφορετικές εταιρίες συνεργάζονται για να προλάβουν για να χτίσουν τον πρώτο αντιδραστήρα που θα δουλεύει με απόβλητα, χωρίς κίνδυνο τήξης του πυρήνα του, και είναι πιο φτηνός από το κάρβουνο.

Όπλα: Ίσως το πιο εκπληκτικό πράγμα είναι ότι δεν έχουμε παραδείγματα χωρών που έχουν πυρηνική ενέργεια και μετά ξαφνικά αποφασίζουν να πάρουν ένα όπλο.

Έχουν περάσει 30 χρόνια από το ατύχημα στο Chernobyl. Aκόμη όμως αντιμετωπίζεται σαν μύθος που ξυπνάει τις πιο καταστροφικές μας φοβίες.

Το συλλογικό ασυνείδητο φιλοξενεί το πρότυπο της καταστροφής. Σε αυτήν την κοινή για την ανθρωπότητα βάση δεδομένων, μνήμες όπως οι ατομικές βόμβες στην Χιροσίμα και το Ναγκασάκι σε συνδυασμό με την γνωστή ανθρώπινη ιστορία των πολέμων και του ολοκληρωτισμού, ενισχύουν το αρχέτυπο του φόβου. Χρήσιμο θα ήταν να συνειδητοποιήσουμε πως το ξεκλείδωμα της ζωής, η πυρηνική ενέργεια και η εξέλιξη δεν υπηρετούν κάποιο νιτσεϊκό σχέδιο υπέρβασης της φύσης που μπορεί να θυμώσει κάποιον φανταστικό φίλο.

Η ιστορία είναι εδώ για να μας επισημαίνει και να μας θυμίζει τις αδυναμίες και τα λάθη μας. Υπάρχουν όρια σε αυτά που ο άνθρωπος θέλει και πρέπει να κάνει. Τα όρια όμως αυτά πολλές φορές θολώνουν. Η επιστημονική κοινότητα αντιμετωπίζει καθημερινά ηθικά και πρακτικά διαλείμματα. Η ὕβρις και η νέμεσις που την διαδέχεται είναι πιθανές. Είναι όμως αναπόφευκτες; Πόσο σίγουροι είμαστε για την οπτική μας μετά από τόσους αιώνες παραπλάνησης;

Και επειδή στην τέχνη υπάρχουν αναφορές για όλα, για κλείσιμο ας ακούσουμε το masterpiece των Kraftwerk Radio-Activity

 

 

Μάρθα Κωταΐδου

Φοιτήτρια Πληροφορικής στο Αριστοτέλειο. Ενδιαφέροντα ο κινηματογράφος, η μουσική, τα βιβλία και τα ταξίδια. Κύριο μέσο έκφρασης το γράψιμο. Θέλω να πιστεύω πως όλα μεταβάλλονται και εξελίσσονται.
Close Menu