Θεωρίες Συνωμοσίας 101: Είναι όντως επιλογή;

Θεωρίες Συνωμοσίας 101: Είναι όντως επιλογή;

Η πανδημία του COVID-19 και η κλιματική αλλαγή συνιστούν μόνο μερικά από τα φλέγοντα ζητήματα που απασχολούν τις θεωρίες συνωμοσίας. Σε περιόδους που η αβεβαιότητα πρωταγωνιστεί, η ανάπτυξη θεωριών στην προσπάθεια να δοθούν εξηγήσεις στα τεκταινόμενα είναι μάλλον σίγουρη.

Welcome to Conspiracy Theories!

Ως θεωρία συνωμοσίας ορίζεται η πεποίθηση ότι ορισμένα γεγονότα ή καταστάσεις αποτελούν αντικείμενο μυστικού και παρασκηνιακού χειρισμού από ισχυρές δυνάμεις με κακή πρόθεση.

Οι θεωρίες συνωμοσίας ξεκινούν συχνά από μία υπόνοια. Θέτουν ερωτήματα επιδιώκοντας να κατανοήσουν ποιος επωφελείται από την κατάσταση και με τον τρόπο αυτό εντοπίζουν συνωμότες. Κάθε “τεκμήριο” το παρουσιάζουν έτσι ώστε να ταιριάζει στη θεωρία. Οι υποστηρικτές τους διακρίνονται από μία ισχυρή πεποίθηση πως τίποτα δεν αποτελεί σύμπτωση ή τυχαίο γεγονός. Όλα συνδέονται μεταξύ τους και είναι προγραμματισμένα για κάποιο κρυφό σκοπό.

Πώς δημιουργούνται οι θεωρίες συνωμοσίας;

Αρκετοί, δικαίως θα ισχυρίζονταν ότι το διαδίκτυο ευθύνεται για την τεράστια διάδοση θεωριών συνωμοσίας. Ο τεράστιος όγκος πληροφοριών που καλείται να δεχθεί και να επεξεργαστεί το άτομο σε συνδυασμό με τους κινδύνους που ελλοχεύουν στον χώρο του Παγκόσμιου Ιστού, διευκολύνουν την παραπλάνηση και τη χειραγώγηση του ατόμου. Ωστόσο, ανέκαθεν υπήρχαν θεωρίες συνωμοσίας.

Δεδομένου ότι οι θεωρίες αυτές ανθίζουν σε περιόδους ασάφειας, αβεβαιότητας και πανικού, είναι εύλογο να παρουσιάζονται ως πιθανές εξηγήσεις στα γεμάτα ερωτηματικά γεγονότα. Εκπέμπουν, δηλαδή, ασφάλεια. Ο ενστερνισμός τέτοιων πεποιθήσεων συχνά συνδέεται με τον αμυντικό μηχανισμό γνωστό και ως “better safe than sorry”,  παρέχοντας στον καθένα αισθήματα ασφάλειας και πρόληψης. Στην περίπτωση αυτή, συνεπώς, καθένας επιδιώκει να προετοιμαστεί και να υποψιαστεί για πιθανά σενάρια προκειμένου να μην μετατραπεί σε «θύμα» ή γίνει έρμαιο ανθρώπων με ισχύ.

Έπειτα, οι θεωρίες θεμελιώνονται διότι…

Πέραν της ανασφάλειας που προκαλούν πρωτόγνωρες καταστάσεις, ένας εξίσου καθοριστικός παράγοντας στην θεμελίωση μίας θεωρίας συνωμοσίας είναι η προσωπική ανασφάλεια. Η υποστήριξη μίας θεωρίας συνωμοσίας προσφέρει στον άνθρωπο την αίσθηση της μοναδικότητας. Παράλληλα, αναπτύσσονται αισθήματα ασφάλειας καθώς ο υποστηρικτής πλέον της ιδέας, ανήκει σε μία μικρή, αποκλειστική κοινωνία. Η κοινωνία αυτή, συνιστά και παρηγοριά στην περίπτωση που η δυσπιστία και η απογοήτευση απέναντι στις παραδοσιακές μορφές εξουσίας είναι εμφανείς. Σίγουρα, είναι περισσότερο πιθανό να αυξάνονται οι υποψίες όταν η εμπιστοσύνη στην κάθε κοινωνία απουσιάζει.

Επίκληση στο Συναίσθημα; Μα, Βέβαια.

Είναι αρκετά ενδιαφέρον το γεγονός ότι οι θεωρίες συνωμοσίας παρουσιάζονται σαν λογοτεχνικά κομμάτια. Η ορθή χρήση του λόγου είναι τόσο ισχυρή που μπορεί να καθοδηγήσει υποσυνείδητα τον αποδέκτη. Αναμφίβολα, σε κάθε άτομο αρέσουν οι ιστορίες. Γι’ αυτό, άλλωστε, έχουν δημιουργηθεί τόσες ταινίες, βιβλία, ποιήματα, κ.ο.κ. Όταν, λοιπόν, δημιουργηθεί μία θεωρία, σε περίοδο αβεβαιότητας η οποία προκαλεί ταυτόχρονα αισθήματα δύναμης και μοναδικότητας στο άτομο, η εδραίωσή της είναι αναπόφευκτη. Σε μία τέτοια κατάσταση, το άτομο καλείται να αποφασίσει τι θα πιστέψει, ποιον θα αμφισβητήσει. Δεν είναι λίγοι εκείνοι που ισχυρίζονται πως επιλέγουν να αντιδρούν με αυτόν τον τρόπο διότι η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης προϋποθέτει αμφισβήτηση και επαλήθευση. Συνεπώς, η στάση αυτή συνήθως εμφανίζεται ως αντίδραση προκειμένου να παρεμποδιστεί κάθε πιθανή χειραγώγηση του ατόμου.

Μία πιο… επιστημονική εξήγηση          

Ναι, εννοείται πως ακόμη και για την ευαισθησία στον ενστερνισμό θεωριών συνωμοσίας ευθύνεται ο εγκέφαλος. Άλλωστε, ο εγκέφαλος έχει εξασκηθεί ιδιαίτερα στην ανάλυση και την εξήγηση φαινομένων. Η κατανόηση των καταστάσεων και η συνεχής αναζήτηση μοτίβων είναι καθορισμένες ενέργειες του ανήσυχου πνεύματος του ανθρώπου. Ωστόσο, δεν είναι λίγες οι φορές που καθένας επιδιώκει να αποδώσει νόημα εκεί που ενδεχομένως να μην υπάρχει. Στο σημείο αυτό, κάποιος θα μπορούσε να κατηγορήσει την ντοπαμίνη.

Σε έρευνα που διεξήχθη, παρατηρήθηκε ότι τα άτομα στα οποία είχαν χορηγηθεί φάρμακα για αύξηση της ντοπαμίνης ήταν πιο πιθανό να σημειώσουν ψευδαίσθηση αντίληψης μοτίβων (Illusory Pattern Perception). Μία ακόμη έρευνα συμπέρανε ότι τα άτομα που έχουν υψηλά επίπεδα ντοπαμίνης, λόγω του γενετικού τους υλικού, είναι πιο επιρρεπή στην υιοθέτηση θεωριών συνωμοσίας.

…και λίγη Στατιστική

Τι καλύτερη απόδειξη από στατιστικά στοιχεία; Σύμφωνα με έρευνες:

  • Το 50% των Αμερικανών πιστεύει σε τουλάχιστον μία θεωρία συνομωσίας.
  • Το 25% των Αμερικανών υποστηρίζει ότι η εμφάνιση και η έξαρση του COVID-19 προγραμματίστηκε από άτομα με εξουσία.
  • Το 22% των Αμερικανών ισχυρίζεται ότι η κλιματική αλλαγή αποτελεί μία απάτη (2019).
  • Το 20% των Αμερικανών θεωρεί πώς τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό.

Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι τα παραπάνω στοιχεία δεν αποτελούν προϊόν μίας μοναδικής έρευνας, και συνεπώς δεν μπορεί να υπάρξει βέβαιη σύνδεση μεταξύ των ποσοστών.

 

Σε περιόδους αβεβαιότητας, όπως και τώρα, η ανάπτυξη αισθημάτων αμφισβήτησης είναι αναμενόμενη και λογική. Τόσο η απόδειξη όσο και η κατάρριψη πεποιθήσεων είναι δύσκολα εγχειρήματα. Για τον λόγο αυτό, τουλάχιστον όσον αφορά ζητήματα ζωτικής σημασίας, οφείλουμε όλοι να διασταυρώνουμε τις πληροφορίες που λαμβάνουμε και να εμπιστευόμαστε τα επιστημονικά δεδομένα με στόχο την συμβίωση σε μία ασφαλή κοινωνία.

 

Zenia Papadopoulou

Φοιτήτρια Εφαρμοσμένης Πληροφορικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας. Αγαπώ το θέατρο, τη λογοτεχνία και το καλοκαίρι. Πιστεύω ότι η επικοινωνία και ο λόγος αποτελούν το κλειδί για την υγιή λειτουργία οποιασδήποτε κοινωνικής ομάδας ή ανθρώπινης σχέσης.
Close Menu