Στα άδυτα του ανθρώπινου συναισθήματος

Στα άδυτα του ανθρώπινου συναισθήματος

Unknown, Think, Contemplate, Thought, Compute“Cogito, ergo sum” ή στα ελληνικά «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω». Η διαχρονική ρήση του Καρτέσιου, που διαχωρίζει την ύλη από το πνεύμα. Σύμφωνα με αυτή, ο άνθρωπος οφείλει να δρομολογεί τη ζωή του όπως του υπαγορεύει η λογική και η συνείδηση. Ωστόσο, μια δεύτερη μεταβλητή καθορίζει αποφασιστικά την επίλυση της εξίσωσης της ζωής, και αυτή δεν είναι άλλη από το συναίσθημα. Η θεμελιώδης έκφανση του ανθρώπινου ψυχισμού, μια χίμαιρα ψυχοσωματικών εκφράσεων, «μια σύνθετη υποκειμενική συνειδητή εμπειρία» σύμφωνα με την επιστήμη της ψυχολογίας. Οι υποστάσεις που μπορεί να εκλάβει ο όρος ποικίλλουν, με τη… μούσα του συναισθήματος να ακούει στο όνομα «ψυχή». Αναπόφευκτα λοιπόν η δύναμη του συναισθήματος έχει μαγνητίσει την ανθρώπινη περιέργεια να περιηγηθεί στα απάτητα χωράφια του.

Ενσυναίσθηση: η τέχνη του «συν-αισθάνομαι»

Η ενσυναίσθηση (εν+ συν + αίσθηση) αποτελεί την τέχνη της συναισθηματικής ταύτισης με τον ψυχισμό άλλου ατόμου. Στα αγγλικά αποδίδεται με τον όρο empathy (εμπάθεια), χωρίς όμως οι δύο έννοιες να ταυτίζονται πλήρως. Πρόκειται για μια δεξιότητα άκρως απαραίτητη σε μια εποχή που το χάσμα των ανθρώπινων σχέσεων ολοένα θεριεύει αντί να γεφυρώνεται. Δεν είναι λίγες οι φορές που προσποιούμαστε πως ακούμε προσεκτικά κάποιο συνομιλητή, ενώ στην πραγματικότητα προετοιμάζουμε ήδη νοερά τη δική μας απάντηση. Ή που αδυνατούμε να επιδείξουμε ανεκτικότητα, καταπνίγοντας τις φωνές των διαφορετικών απόψεων. Οι καταστάσεις αυτές αποτελούν δείγματα συναισθηματικής τύφλωσης και αδυναμίας εσωτερικοποίησης των συναισθημάτων του συνομιλητή.

Οι άνθρωποι δεν χρειάζονται πάντα συμβουλές…

Μερικές φορές το μόνο που χρειάζονται είναι ένα χέρι για να κρατηθούν…

ένα αυτί να τους ακούσει και μιά καρδιά που να μπορεί να τους καταλάβει…

 «Ο Μικρός Πρίγκιπας»

person holding eyeglasses

Συνακόλουθα, η ενσυναίσθηση έγκειται στην ορθή αλληλεπίδραση με στόχο τη διείσδηση στις σκέψεις (γνωστική ενσυναίσθηση) και τα συναισθήματα του άλλου (συναισθηματική ενσυναίσθηση). Ο άνθρωπος λοιπόν που διαθέτει τις διόπτρες της ενσυναίσθησης, είναι ικανός να αντιλαμβάνεται οποιαδήποτε τρικυμία στην ψυχή και το νου του συνομιλητή του. Χάρη σε αυτή τη παράμετρο της προσωπικότητάς του, το ενσυναισθητικό άτομο μπορεί, σύμφωνα με τον Daniel Goleman :

Autism, Autistic, Asperger, Child, Spectrum
παιδί στο φάσμα του αυτισμού

 

Βασικό χαρακτηριστικό της διαταραχής του αυτιστικού φάσματος είναι η αδυναμία αναγνώρισης των συναισθημάτων των άλλων, διότι ο αυτισμός χαρακτηρίζεται από απουσία ενσυναίσθησης. Τα παιδιά λοιπόν στο φάσμα του αυτισμού αντιμετωπίζουν με απάθεια κάθε απόπειρα στοργικής εκδήλωσης των γονέων.

Συναισθηματική νοημοσύνη

Η αντεπίθεση του ΕQ

Η συναισθηματική νοημοσύνη (EQ) είναι ένας όρος που εξελίσσεται διαρκώς στο χώρο της ψυχολογίας. Η αυτογνωσία, η αυτοδιαχείρηση, η ενσυναίσθηση, το κίνητρο και οι κοινωνικές δεξιότητες αποτελούν βασικά συστατικά της. Πρόκειται για την ικανότητα του ατόμου να αναγνωρίζει και να διαχειρίζεται τα δικά του συναισθήματα και των γύρω του. Σε αντίθεση με το IQ που καλλιεργείται κυρίως κατά την παιδική ηλικία, το EQ συνεχίζει να αναπτύσσεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής. Η εναλλακτική αυτή μορφή νοημοσύνης αναιρεί την αποκλειστική εξάρτηση της επιτυχίας από την κλασική γνωστική νοημοσύνη (IQ). Έρευνες επιβεβαιώνουν ότι το 80% της επιτυχίας, ευτυχίας και ισορροπίας στηρίζεται στην ανάπτυξη συναισθηματικής νοημοσύνης. Η συνεισφορά δε του IQ περιορίζεται μόλις σε ποσοστό 20%.                                                     

Καρδιακός εγκέφαλος

Mind, Brain, Mindset, Perception, Intelligence, Think

 Δούναι και λαβείν

Λογική ή συναίσθημα ; Ένα διαχρονικό ερώτημα που έχει απασχολήσει ανθρώπους του πνεύματος, φιλόσοφους, ψυχολόγους, ψυχαναλυτές και καθημερινούς ανθρώπους. Κατά γενική ομολογία, η καρδιά κατέχει τον τίτλο του κέντρου των συναισθημάτων, ενώ ο εγκέφαλος έχει συνδεθεί με τη λογική σκέψη. Η κατηγοριοποίηση λοιπόν των ανθρώπων σε σκεπτόμενους με το νου ή με την καρδιά είναι συχνή και αποτελεί πολυπαραγοντικό χαρακτηριστικό της προσωπικότητας. Ωστόσο, ο διαχωρισμός αυτός δίνει συχνά την εσφαλμένη εντύπωση της ανεξάρτητης λειτουργίας εγκεφάλου και καρδιάς. Στην πραγματικότητα, τα δύο όργανα βρίσκονται σε δυναμική αλληλεπίδραση και επηρεάζουν αμφότερα τις συναισθηματικές μας διακυμάνσεις.

Όταν η χημεία του εγκεφάλου κινεί τα νήματα του συναισθήματος…

Η λιγότερο ρομαντική προσέγγιση των συναισθηματικών μεταπτώσεων έγκειται σε πολύπλοκες εγκεφαλικές διεργασίες. Η δύναμη του συναισθήματος είναι λοιπόν αποτέλεσμα μιας σειράς χημικών αντιδράσεων. Για τη νευροψυχιατρική, η γέννηση του συναισθήματος οφείλεται σε ορμόνες – νευροδιαβιβαστές, με κυριότερους εκπροσώπους την ντοπαμίνη και τη σεροτονίνη. Ειδικότερα, οι νευρώνες (νευρικά κύτταρα) του εγκεφάλου, συνδέονται μεταξύ τους με συνάψεις. Τα σήματα που προέρχονται από ένα εσωτερικό ή εξωτερικό ερέθισμα, κινούνται μέσα στους νευρώνες και οι ορμόνες απελευθερώνονται μέσω των συνάψεων. Έτσι, τα μηνύματα που μεταφέρονται από το ένα νευρικό κύτταρο στο άλλο σηματοδοτούν την πρόκληση συναισθημάτων ή την αλλαγή στη διάθεση. Η σχέση συναισθημάτων και ορμονών είναι αμφίδρομη, δηλαδή παράγοντες που επηρεάζουν την παραγωγή ορμονών επιδρούν και στις συναισθηματικές διακυμάνσεις και αντίστροφα.

Nerve Cell, Neuron, Brain, Neurons, Nervous System
Η σεροτονίνη και η ντοπαμίνη χαρακτηρίζονται ως ʺορμόνες της χαράςʺ Ντοπαμίνη: υψηλά επίπεδα συνεπάγονται πρόκληση συναισθημάτων ευφορίας και ενίσχυσης των κινήτρων. Σεροτονίνη: υπεύθυνη για τη διάθεση, ενώ έλλειψή της αυξάνει τον κίνδυνο κατάθλιψης.

Η ανατομία του φόβου

Brain, Heart, Balance, Emotion, Intelligence, Symbol
Η δύναμη της λογικής και η δύναμη του συναισθήματος

 

Αν και… κοιτίδα του συναισθήματος θεωρείται η καρδιά, το δεξί ημισφαίριο του εγκεφάλου φαίνεται πως επίσης μιλάει τη γλώσσα των συναισθημάτων. Πράγματι, η δεξιά πλευρά του εγκεφάλου είναι υπεύθυνη μεταξύ άλλων για την επεξεργασία συγκινήσεων, τη διαίσθηση και την έκφραση συναισθημάτων.Παράλληλα, ένα όργανο του μεταιχμιακού συστήματος του εγκεφάλου σε σχήμα αμυγδάλου, η αμυγδαλή, χαρακτηρίζεται ως κέντρο των συναισθημάτων. Ταυτόχρονα, αποτελεί απαραίτητο συστατικό στην επεξεργασία του φόβου. Σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, η αμυγδαλή ωθεί στην πρόκληση αισθήματος φόβου και την επακόλουθη έκλυση ορμονών. Έτσι, ο οργανισμός βρίσκεται σε κατάσταση ετοιμότητας, ώστε να κατευναστεί κάποια αβάσιμη ανησυχία ή να ενισχυθεί η αντίδραση της αμυγδαλής.

«Μόνο με την καρδιά βλέπεις καλά. Την ουσία δεν τη βλέπουν τα μάτια»

Πρόκειται για φράση-κλειδί από το βιβλίο «Ο Μικρός Πρίγκιπας» του Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Στη φράση διαφαίνεται η ισχνή ικανότητα της όρασης (και γενικότερα του ορθολογισμού) να συλλάβει θεμελιώδεις αξίες και πηγαία συναισθήματα. Ο συγγραφέας αναδεικνύει λοιπόν τη δύναμη της καρδιάς στην αποκωδικοποίηση της γλώσσας των συναισθημάτων.

The Little Prince, Space, Drawing, Child, Saint-Exupery
Το 1942 ο Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ γράφει το αριστούργημα «Ο Μικρός Πρίγκιπας». Με περισσότερα από 145 εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως, αποτελεί έναν ύμνο στα ιδεώδη της αγάπης και της φιλίας, μια αναζήτηση του ανθρωπισμού

 

Στο «Μικρό Πρίγκιπα» λοιπόν, όπως και στα περισσότερα λογοτεχνικά έργα, η  καρδιά παρουσιάζεται ως… αντλία συναισθημάτων του σώματος. Είναι γνωστή η αλληλεπίδραση καρδιάς και εγκεφάλου που συνεπάγεται τη γέννηση συναισθημάτων. Με βάση την πιο διαδεδομένη άποψη, εντολές αποστέλλονται από τον εγκέφαλο στην καρδιά με μορφή νευρικών σημάτων. Ωστόσο, το Ινστιτούτο της αριθμητικής της καρδιάς HeartMath έρχεται να ταράξει τα νερά, εισάγοντας τον όρο «νοημοσύνη της καρδιάς». Έρευνες του Ινστιτούτου αποδεικνύουν ότι τα σήματα προς την αντίθετη κατεύθυνση (από την καρδιά στον εγκέφαλο) είναι στην πραγματικότητα περισσότερα. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού επηρεάζει γνωστικές και συναισθηματικές λειτουργίες.

Για παράδειγμα, καταστάσεις άγχους/πίεσης ή αρνητικά συναισθήματα, οδηγούν σε ακανόνιστο μοτίβο καρδιακών χτύπων. Το αντίστοιχο μήνυμα μεταφέρεται στον εγκέφαλο, ενισχύοντας τη συναισθηματική λειτουργία του, με αποτέλεσμα την παρορμητική και χωρίς κριτική σκέψη αντίδρασή μας. Αντίθετα, σε κατάσταση ηρεμίας ή όποτε αναπτύσσονται θετικά συναισθήματα, ο καρδιακός ρυθμός είναι σταθερός και συντονισμένος. Το καρδιακό σήμα αυτό ενισχύει την γνωστική εγκεφαλική λειτουργία, με ευεργετική επίδραση στην αντίληψη και το συναίσθημα. 

Decision, Brain, Heart, Mind, Difficult, Vs, Logic

 

Αισθάνομαι άρα υπάρχω

Κατά τον Αριστοτέλη, «τα συμβαίνοντα στην ψυχή μας είναι τρία, πάθηδυνάμειςέξεις». Σύμφωνα με πρόσφατες ψυχολογικές προσεγγίσεις, τα βασικά συναισθήματα είναι τέσσερα: η ευτυχία, η θλίψη, ο θυμός και ο φόβος. Αυτό προκύπτει από την ανάλυση των 42 μυών του προσώπου, που διαμορφώνουν τις συναισθηματικές εκφάσεις. Η αποκαλούμενη «συναισθηματική αυτοεπίγνωση» και η επεξεργασία των συναισθηματικών γρίφων επιτρέπουν την ανάπτυξη συναισθηματικής ευφυίας. Η δύναμη του συναισθήματος είναι αδιαμφισβήτητη. Λειτουργεί όπως ο χτύπος της καρδιάς ή η αναπνοή, αβίαστα και λυτρωτικά. Είναι πηγαίο και αυτοσχέδιο, ένα αναπόσπαστο στοιχείο του ψυχισμού μας, γι’ αυτό και δε φιμώνεται. Η ποικιλία στη συναισθηματική παλέτα είναι άλλωστε που χρωματίζει διαφορετικά την καθημερινότητα του καθενός μας. Είναι άραγε αρκετό μόνο το «σκέφτομαι άρα υπάρχω» για το ευ ζην;

Man, People, Girl, Woman, Women, Girls, Thoughtful

«Δεν έχει σημασία το πόσα χρόνια κουβαλάμε πάνω μας. Όταν πέσει η νύχτα, φέρνει μαζί της φόβους που είναι κρυμμένοι στην ψυχή μας από τότε που ήμασταν παιδιά»

Paulo Coelho

Η Lisa Feldman Barrett, μέσα από τη χαρτογράφηση των εκφράσεων του προσώπου, έχει ερευνήσει τον τρόπο λειτουργίας του ανθρώπινου συναισθήματος. Η ομιλία της είναι τουλάχιστον καθηλωτική:

 

 

 

 

 

Βαρβάρα Τζάμα

Φοιτήτρια Φαρμακευτικής στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Λάτρης του θεάτρου και της ποίησης, με αδιόρθωτο πάθος για γράψιμο.
Close Menu