Γυναίκες Φιλόσοφοι που άλλαξαν και αλλάζουν τον κόσμο μας

Γυναίκες Φιλόσοφοι που άλλαξαν και αλλάζουν τον κόσμο μας

Πλάτωνας, Αριστοτέλης, Σωκράτης, Καρτέσιος, Βολταίρος και Ρουσώ. Νίτσε, Καμύ, Βίντγκενασταϊν, Σόπενχαουερ και Σαρτρ. Είμαι σίγουρος πως αν η φιλοσοφία δεν είναι το χόμπι σου θα έχει τύχει να ξεφυλλίσεις εκείνα τα σχολικά βιβλία φιλοσοφίας με τα δυσνόητα κείμενα περί ηθικής. Αν όχι, τότε σίγουρα θα έχει πέσει το βλέμμα σου στα εξώφυλλα πελώριων βιβλίων σε ακόμη μεγαλύτερες βιβλιοθήκες κοσμώμενα από το βλοσυρό και άλλοτε στοχαστικό βλέμμα κάποιας προαναφερθείσας φιγούρας. Εναλλακτικά, υπάρχουν τόσα αγάλματα και προτομές γύρω μας που τυχαίνει να φέρουν ένα από τα παραπάνω ονόματα. Θυμήθηκες; Και ποιο είναι το κοινό των μεγάλων αυτών φιλοσόφων; Εγώ θα έλεγα πως δεν υπάρχει καμιά γυναίκα ανάμεσα τους. Μα πως είναι δυνατόν; Γυναίκες φιλόσοφοι; Η φιλοσοφία γένους θηλυκού;  Κι όμως. Ελάτε να γνωρίσουμε τέσσερις γυναίκες από το παρελθόν και τη συνεισφορά τους στον κόσμο της βαθυστόχαστης νόησης.

 

Τι σήμαινε όμως η φιλοσοφία;  Ετυμολογικά μιλώντας, η φιλοσοφία προέρχεται από τη σύνθεση του απαρεμφάτου φιλεῖν (αγάπη) και του ουσιαστικού σοφία. Σημαίνει, δηλαδή, την αγάπη για την σκέψη. Tην αναζήτηση στα μονοπάτια του νου και την πληρότητα ως αποτέλεσμα της γνώσης ή της κατανόηση της αλήθειας που διέπει κάθε φυσικό νόμο τελεολογικά. Έτσι, επιστήμες όπως τα μαθηματικά, η βιολογία, η αστρονομία, η φυσική, τέχνες όπως η ζωγραφική και η μουσική ή η ποίηση και το θέατρο θεωρούνταν αναπόσπαστο κομμάτι της φιλοσοφίας μέχρι και τον διαχωρισμό τους σε ανεξάρτητες από την φιλοσοφία επιστήμες και τέχνες. Ως εκ τούτου, οι γυναίκες που θα μας απασχολήσουν προέρχονται απ’όλο το φάσμα των κλάδων που επισύρουν τη σκέψη ως ανάγκη εξέλιξης ενός επιστημονικού ή καλλιτεχνικού τομέα.

Υπατία η Αλεξανδρινή – 370 μ.Χ. – 412 μ.Χ.

Η πρώτη Ελληνίδα φιλόσοφος και ταυτόχρονα η τελευταία παγανίστρια επιστήμονας. Εμπνευσμένη από τον Πλάτωνα ήταν εκείνη που ανανέωσε τη σχολή της Αλεξάνδρειας (Αλεξανδρινός Νεοπλατωνισμός). Παράλληλα, σχολίασε και αναθεώρησε έργα μαθηματικών όπως την Αριθμητική του Διόφαντου, εκλαΐκευσε τα Περί των Κωνικών του Απολλώνιου. Τελειοποίησε τους Απολλώνιους Κώνους και ανέλαβε τη διεύθυνση της Νεοπλατωνικής σχολής της Αλεξάνδρειας. Η επιρροή που ασκούσε μέσω της διδασκαλίας της ενέπνεε την καθολική αποδοχή και τον σεβασμό από την κοινωνία της εποχής. Παρότι ήταν γυναίκα και παγανίστρια δεν ήταν λίγοι οι Χριστιανοί που στρέφονταν στις διδασκαλίες της αναζητώντας την θρησκευτική αλήθεια μέσω της επιστήμης.

Το ταραγμένο πολιτικό κλίμα της εποχής σε συνδυασμό με την θρησκευτική διαμάχη μεταξύ Εβραίων και Χριστιανών οδήγησε τελικά στον θάνατο της. Σύμφωνα με τις πηγές κακοποιήθηκε και ξεψύχησε δια διαμελισμού και καψίματος στην πυρά ως αιρετική. Η συμβολή της Υπατίας υπήρξε αδιαμφισβήτητη στην ανάπτυξη της αλγεβρικής και γεωμετρικής σκέψης. Ενώ η διάδοση και η εξέλιξη της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας θα ήταν αδύνατη χωρίς τη διδασκαλία της. Τέλος η κατασκευή οργάνων όπως ο αστρολάβος ή το υδρόμετρο και τα όργανα διύλισης και μέτρησης της στάθμης του νερού αποτέλεσαν τη βάση νεωτερικών επιστημονικών οργάνων. Κλείνοντας, η Υπατία υποστηρίζει πως «Όλες οι επίσημες δογματικές θρησκείες είναι εσφαλμένες και δεν πρέπει ποτέ να γίνονται ολοκληρωτικά αποδεκτές από όποιον σέβεται τον εαυτό του.» αλλά και σε σένα που μας διαβάζεις «διατήρησε το δικαίωμα σου να σκέφτεσαι, ακόμη και αν σκέφτεσαι λανθασμένα είναι καλύτερο από το να μην σκέφτεσαι καθόλου.».

Μαίρη Γουόλστονκραφτ Γκόντουιν – (1759-1797)

Μπορεί η φήμη της κόρης – Μαίρη Γουόλστονκραφτ Σέλλεϋ- και του πολυαναγνωσμένου Φρανκενστάϊν να επισκίασε για μερικούς αιώνες την μητέρας της, ωστόσο η Μαίρη Γουόλστονκραφτ Γκόντουιν υπήρξε επάξια πρόγονος της οικογένειας. Για τους Βρετανούς θεωρείται η πρώτη Φεμινίστρια του έθνους όσον αφορά την πολιτική και εκπαιδευτική φιλοσοφία. Πως όχι;  Η Μαίρη έζησε από μικρή την πατριαρχία. Είτε ως κόρη είτε αργότερα ως γκουβερνάντα έχοντας παράλληλα βιώσει τον αποκλεισμό και τον ρατσισμό στην εκπαίδευση. To 1787 συγγράφει την πρώτη της πραγματεία «Σκέψεις Πάνω στην Διδακτική Εκπαίδευση των Κοριτσιών». Αποκτά,  έτσι, το έργο της από τότε μία επαναστατική ταυτότητα. Ήταν όμως «Οι Διεκδικήσεις των Δικαιωμάτων των Γυναικών:  πολιτικά και ηθικά κείμενα» (1792) το έργο που έκανε την φωνή της να ακουστεί από την Βρετανία στη Γαλλία και από κει ως την Αμερική.

Στο έργο της υποστηρίζονται για πρώτη φορά ρηξικέλευθες ιδέες. Ισότητα ανδρών και γυναικών τόσο στη δημόσια (βουλευτική εκπροσώπηση) όσο και στην ιδιωτική ζωή. Έμφαση στην εκπαίδευση ως μέσο που θα καταστήσει ικανές τις γυναίκες να χειραφετηθούν από τα «λογικά» ανδρικά όντα. Κοινή εκπαίδευση εντός μίας τάξης μεταξύ αγοριών και κοριτσιών (κάτι που αποδοκιμάστηκε έντονα στην εποχή της). Η ίδια, μάλιστα δεν δίστασε να αποδοκιμάσει τις απόψεις του Ρουσσώ για την εκπαίδευση των γυναικών όπως αυτές αποτυπώνονται στο έργο του Αιμίλιος. Όπως λέει, «δυνάμωσε τη γυναικεία σου σκέψη διευρύνοντας την και τότε θα πάψει η τυφλή υποταγή» αλλά και «έχοντας μάθει από την κούνια πως η ομορφιά είναι η τιάρα της γυναίκας, το μυαλό διαμορφώνεται για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες του σώματος περιπλανώμενο άσκοπα στο χρυσοστόλιστο κελί του, αναζητώντας μονάχα πως θα στολίσει τη φυλακή του».

 

Μαρία Μοντεσσόρι – (1870-1952)

Αν και το έργο της χάραξε ανεξίτηλα την πορεία της σύγχρονης εκπαίδευσης λίγοι γνωρίζουν για την Μοντεσσοριανή παιδαγωγική μέθοδο. Η Μαρία Μοντεσσόρι, Ιταλίδα παιδίατρος, φιλόσοφος και ψυχολόγος, επέδειξε ήδη από τα πανεπιστημιακά της χρόνια την αγάπη της για τα παιδιά. Παρά τον ρατσισμό που βίωνε από τους καθηγητές και τους φοιτητές της Ιατρικής αυτή αφοσιώθηκε στην έρευνα και την επιστήμη κάτι που την διέκρινε ανάμεσα στους τόσους φοιτητές. Το ακούραστο πνεύμα για γνώση και πρόσφορα την οδήγησε να υπηρετεί τους ρόλους της μητέρας, της φοιτήτριας και της εργαζόμενης πλέον σε Ορθοφρενικές σχολές για παιδιά μη τυπικής ανάπτυξης.

Η έρευνα της πάνω στον τομέα της παιδαγωγικής θεωρήθηκε πολύτιμη και κρίσιμη σε μία εποχή όπου οι μέθοδοι διδασκαλίας δεν εξυπηρετούσαν παρά τις ανάγκες ολίγων μαθητών εις βάρος ενός αξιόλογου συνόλου. Υποστήριζε τη ίδρυση ανεξάρτητων ιδρυμάτων αποκλειστικά για παιδιά με διανοητικές ανάγκες, εργάστηκε σε δομές ασύλου, υπήρξε ερευνητική σύμβουλος του κράτους στο κομμάτι της παιδαγωγικής ενώ δεν δίστασε να ανοίξει την Ορθοφρενική σχολή του κράτους με σκοπό την κατάρτιση των εκπαιδευτών στην ειδική αγωγή. Η χρόνια εμπειρία της στην ειδική αγωγή οδήγησε στην ανάπτυξη της Μοντεσσοριανής μεθόδου. Μίας ανθρωποκεντρικής μεθόδου που υπήρξε κράμα της Παιδιατρικής, της Ψυχολογίας και της Παιδαγωγικής.

Σύμφωνα με το Sapientia Montessori,το σύστημα βασίζεται:

  • στον σεβασμό του παιδιού
  • στην αναγνώριση των κρίσιμων περιόδων μαθησιακής εξέλιξης του κάθε παιδιού
  • στο εξωτερικό και εσωτερικό περιβάλλον (άψυχος και έμψυχος χώρος)
  • στην χειραφέτηση και τον αυθορμητισμό του παιδιού με στόχο την προσωπική ανακάλυψη και βελτίωση

Το παιχνίδι γίνεται μάθηση και η μάθηση παιχνίδι. Το παιδί είναι ο δάσκαλος και ο δάσκαλος ο βοηθός. Η φιλοσοφία της Μαρίας Μοντεσσόρι συγκλόνισε την ακαδημαϊκή παιδαγωγική κοινότητα. Τόσο σε μαθητές που παρουσίαζαν μαθησιακές δυσκολίες όσο και σε μαθητές τυπικής εκπαίδευσης τα αποτελέσματα ήταν άμεσα εμφανή. Η μέθοδος της συγκαταλέγεται ανάμεσα στις πιο καινοτόμες και καθολικά εφαρμόσιμες μέχρι σήμερα σε πληθώρα σχολείων στην Ελλάδα και το εξωτερικό.

Σιμόν Ντε Μποβουάρ – (1908-1986)

Η Γαλλίδα υπαρξίστρια φιλόσοφος του περασμένου αιώνα είχε το δικό της μήνυμα για τον κόσμο στη φεμινιστική βίβλο της «Το Δεύτερο φύλο» . “Ont ne naît pas femme: on le devient”. Η σπουδαία φράση » γυναίκα δεν γεννιέσαι, γίνεσαι» επαναπροσδιόρισε την έννοια της γυναίκας, του φύλου όπως και τι σημαίνει να είσαι γυναίκα αλλά και άνδρας στην μέχρι τότε εποχή.

Η Ντε Μποβουάρ χάραξε έναν νέο δρόμο στον δάσος της νόησης. Μεταξύ άλλων υποστήριζε πως «μονάχα με την εργασία η γυναίκα κατόρθωσε να περιορίσει την απόσταση που τη χωρίζει από το αρσενικό. Μονάχα με την εργασία θα εξασφαλίσει μία συγκεκριμένη ελευθερία». Αλλά και πως «η θηλυκότητα καθορίζεται τεχνητά από παράγοντες, συνήθειες και μόδες που κινούνται και επιβάλλονται χωρίς καμιά γυναικεία ανάμιξη. Η γυναίκα δεν είναι ελεύθερη να διαμορφώσει τον εαυτό της σύμφωνα με τις επιθυμίες της«. Τέλος, ισχυριζόταν πως «ο άντρας αντιμετωπίζει με δυσαρέσκεια κάθε παραχώρηση του στη γυναίκα. Θέλει να παραμείνει κυρίαρχος , απόλυτη υπεροχή, το «ουσιώδες ον». Αρνείται να λογαριάσει σαν ίση του στην καθημερινή ζωή τη συντρόφισσα του.

Η φλόγα που είχε ανάψει μετέτρεψε τον φεμινισμό σε πυρκαγιά. Οι γυναίκες της εποχής άρχισαν πια να εξετάζουν το φύλο υπό το πρίσμα της κοινωνικής κατασκευής και της ρευστότητας που το διέπει. Σε αντίθεση με την Μαίρη Γουόλστονκραφτ Γκόντουιν. Η ίδια δεν επεδίωξε την αφύπνιση των γυναικών ώστε να εξισωθούν με το ανδρικό φύλο. Αντίθετα, αποζητούσε κάτι περισσότερο. Οι γυναίκες να χαράξουν τον δικό τους δρόμο ανεξάρτητα από τις επιθυμίες των ίδιων των ανδρών. Η γυναίκα της Σιμόν Ντε Μποβουάρ φλερτάρει με το κατεστημένο. Ο άνδρας δεν θεωρείτε πια ο στόχος. Η γυναίκα δεν πρέπει να επιδιώκει να γίνει καθ’ομοίωση του άνδρα ή όργανο ικανοποίησης των σεξουαλικών και αισθητικών του βλέψεων. Η γυναίκα γκρεμίζει και ξαναχτίζει το φύλο βάσει των δικών της αναγκών.

Τι θα πρέπει να θυμόμαστε;

Εν κατακλείδι, η συνεισφορά των γυναικών σε αυτό που ονομάσαμε και ονομάζουμε φιλοσοφία, παρά τον ιστορικό παραγκωνισμό της, θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική. Ο αντίκτυπος των γυναικών που άλλαξαν την παγκόσμια φιλοσοφία δεν μπορεί να θεωρηθεί, άλλωστε, αμελητέος. Όχι μόνο εξέλιξαν και αναδιαμόρφωσαν την εκάστοτε πραγματικότητα αλλά τόλμησαν να αμφισβητήσουν το status quo της εποχής. Είτε αυτό ήταν το ιερατείο, ο νόμος, η κοινωνική και φυλετική τάξη. Δεν πτοήθηκαν από τους κινδύνους επιτήρησης, περιορισμού, στιγματισμού ακόμη και θανάτου. Η αναγνώριση της σπουδαιότητας των γυναικών φιλοσόφων κρίνεται αναγκαία, ένας ακόμα λίθος, στην κατάκτηση της ισότητας των δύο φύλων.

Για σένα που θες να μάθεις περισσότερα

Αν έφτασες μέχρι το τέλος του άρθρου συγχαρητήρια! Αν πιστεύεις πως έμαθες κάτι παραπάνω σήμερα μοιράσου το μαζί μας στα σχόλια. Εναλλακτικά η Karen Catlin θα σου μιλήσει για την σχέση γυναικών και τεχνολογίας στην ομιλία της Women in tech — the missing force στο TEDxCollegeofWilliam&Mary.

Antonis Kitsios

Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη όπου και σπουδάζει Αγγλική Γλώσσα και Φιλολογία. Αν τον ψάξεις να είσαι σίγουρος/η πως θα τον βρεις να τρέχει κάπου μεταξύ Εγνατίας και Τσιμισκή. Είναι πανταχού παρών όμως φέτος θα είναι εδώ αποκλειστικά για 'σένα ομορφαίνοντας λίγο παραπάνω τη ζωή σου με τα άρθρα του.
Close Menu