Αρχιτεκτονική και υποσυνείδητο

Αρχιτεκτονική και υποσυνείδητο

Στην ερώτηση «Πιστεύετε πως η αρχιτεκτονική επηρεάζει την ψυχολογία μας;» εύκολα θα απαντούσε κανείς θετικά· έχοντας υπόψη καθαρές γειτονιές, γραφικά χωριά, εντυπωσιακές πόλεις και το αίσθημα ευχαρίστησης που βιώνουμε όταν τα μάτια μας πέφτουν σε όμορφα καλοσχεδιασμένα κτίρια. Αυτό που δύσκολα θα φανταζόταν, ωστόσο, είναι ο βαθμός στον οποίο η διαρρύθμιση ενός χώρου ή μιας πόλης ρυθμίζει τη συμπεριφορά μας. Και πόσο σε βάθος επηρεάζει όχι μόνο τη διάθεση, αλλά και την ψυχολογία μας.

Αρχικά, είναι σκόπιμο να γίνει κατανοητό ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος λειτουργεί σε πολύ μεγάλο βαθμό υποσυνείδητα.

Καθημερινά στο μυαλό μας επιτελούνται αμέτρητες διεργασίες, στις οποίες δεν έχουμε πρόσβαση. Εξασφαλίζουν την καλή λειτουργία του σώματος, επεξεργάζονται τα γεγονότα της ημέρας, τα συναισθήματα μας, και το περιβάλλον μας. Σκοπός είναι να εξασφαλιστεί αρχικά η επιβίωση και δευτερευόντως η απόλαυση.

Αυτός είναι και ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος επιβίωσε για εκατομμύρια χρόνια. Πλέον μπορεί να μην έχουμε φυσικούς εχθρούς, όπως τα ζώα της σαβάνας, και να μην αναζητούμε διαρκώς καταφύγιο από τα φυσικά φαινόμενα. Οι λειτουργίες αυτές όμως, όχι μόνο υφίστανται ακόμα αλλά εξακολουθούν να καθορίζουν τη συμπεριφορά, τις αντιδράσεις και τα συναισθήματα μας χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε άμεσα. Η αρχιτεκτονική, λοιπόν, ως κυρίαρχο στοιχείο του περιβάλλοντος μας επικοινωνεί διαρκώς καίριες πληροφορίες απευθείας στο υποσυνείδητό μας. Εκείνο με τη σειρά του, μας ωθεί στο να αντιδράσουμε αντίστοιχα.

Διαρρύθμιση εσωτερικών χώρων

Σε επίπεδο εσωτερικού χώρου χαρακτηριστικά παραδείγματα παραγόντων που μπορούν να επηρεάσουν τον άνθρωπο είναι η διαρρύθμιση των επίπλων, η ποσότητα και το μέγεθος των ανοιγμάτων, η θερμοκρασία του χώρου κ.α. Στο πλαίσιο της καλύτερης κατανόησης των μοτίβων συμπεριφοράς  διεξήχθη ένα πείραμα. Ζητήθηκε από μια ομάδα ανθρώπων να εισέρχονται σε δυάδες σε ένα δωμάτιο με δύο καναπέδες τοποθετημένους αντικριστά σε διαφορετικές αποστάσεις. Τα αποτελέσματα έδειξαν πως, αν οι καναπέδες είχαν μεταξύ τους απόσταση περίπου ενάμισι μέτρο, τότε οι συμμετέχοντες κάθονταν απέναντι ο ένας στον άλλο. Σε εκδοχές με μικρότερη ή μεγαλύτερη απόσταση κάθονταν σε αντίθετες άκρες του ίδιου καναπέ.

Αυτό δείχνει πως η ιδανική απόσταση για χαλαρή κοινωνική συναναστροφή με άτομα που δεν γνωρίζουμε είναι το ενάμισι μέτρο αλλά και ότι θα μπορούσε κανείς να μας οδηγήσει στο να καθίσουμε κάπου συγκεκριμένα χωρίς να καταλάβουμε ότι επηρεαζόμαστε από κάποιον, τοποθετώντας για παράδειγμα δύο πολυθρόνες πολύ κοντά τη μια στην άλλη και μία σε ιδανική απόσταση έτσι ώστε να διαλέξουμε την τρίτη. Πρακτικά παραδείγματα του φαινομένου αυτού είναι τα γραφεία σημαντικών ανθρώπων, διευθυντών, CEO ή κυβερνητών. Αυτά συχνά βρίσκονται στον τελευταίο όροφο του αντίστοιχου κτηρίου περνώντας υποσυνείδητα το μήνυμα ότι πρόκειται για κάποιον υψηλόβαθμο, τον οποίο πρέπει να σεβαστούμε.

Πολεοδομία

Στην κλίμακα μιας πόλης τα πράγματα γίνονται ελαφρώς πιο σύνθετα. Στο κέντρο του ενδιαφέροντος μας βρίσκονται και πάλι τα προϊστορικά ένστικτα που κληρονομήσαμε από τους προγόνους μας. Ο προμετωπιαίος φλοιός είναι το μέρος του εγκεφάλου που είναι υπεύθυνο πολλές λειτουργίες. Ανάμεσα τους είναι η σκέψη, η μνήμη, οι μαθηματικοί υπολογισμοί, και τα συναισθήματα. Μολονότι, στον σύγχρονου άνθρωπο έχει αναπτυχθεί σε τεράστιο βαθμό και έχει απομακρυνθεί από εκείνον των προϊστορικών προγόνων, το εγκεφαλικό στέλεχος – το μέρος υπεύθυνο για την επιβίωση και την απόλαυση – επιτελεί τις ίδιες βασικές λειτουργίες και ανταποκρίνεται σε γενικές γραμμές με τον ίδιο τρόπο στα ίδια ερεθίσματα.

Με λίγα λόγια με σκοπό την εξασφάλιση της επιβίωσης το εγκεφαλικό στέλεχος μας κάνει να νιώθουμε καλά όταν κάνουμε πράγματα και περιβαλλόμαστε από ερεθίσματα που μας προσφέρουν τροφή, καταφύγιο και απόλαυση.

Σε δεύτερο επίπεδο η διεργασία αυτή μπορεί να επιτελείται όταν εκτιθέμεθα σε παρόμοιες συνθήκες με εκείνες που μας προκαλούσαν ευχαρίστηση ή πανικό, όταν αναγνωρίζουμε παρόμοια στοιχεία κτλ.

Τι σχέση έχει όμως αυτό με την αρχιτεκτονική;

Όπως προαναφέρθηκε η αρχιτεκτονική καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος του φυσικού μας περιβάλλοντος. Επομένως αποτελεί το κύριο ερέθισμα με βάση το οποίο το εγκεφαλικό στέλεχος αποφασίζει αν είμαστε «ασφαλείς» και άρα χαρούμενοι.  Έτσι, αν περιβαλλόμαστε από όμορφα, καθαρά κτήρια, αν η πόλη έχει μεγάλους δρόμους που επιτρέπουν να περνάει το φως, αν υπάρχουν πλατείες και ανοίγματα τότε νιώθουμε εξ ορισμού πιο χαρούμενοι και αντιστρόφως. Υπάρχουν, όμως, και παράγοντες που μας επηρεάζουν σε βαθύτερο επίπεδο. Παράγοντες που καθορίζουν τι αντιλαμβανόμαστε ως όμορφο.

Για παράδειγμα μια από τις πιο σημαντικές δεξιότητες που ανέπτυξε ο άνθρωπος είναι η ικανότητα να αναγνωρίζει μοτίβα. Και μέσω αυτών να προβλέπει τις πιθανές εκβάσεις διαφόρων καταστάσεων.

Τα μοτίβα συμβολίζουν για τον άνθρωπο την έλλειψη χάους.

Ένα κτήριο, λοιπόν, που οδηγεί ομαλά το μάτι ενός παρατηρητή από το ένα στοιχείο στο άλλο και ακολουθεί μοτίβα γίνεται αντιληπτό ως πιο όμορφο. Αυτό συμβαίνει διότι μας κάνει να νιώθουμε καλά. Γιατί το εγκεφαλικό στέλεχος «νιώθει» ασφάλεια όταν μας περιβάλλουν μοτίβα. Τέτοια χαρακτηριστικά μπορεί να είναι το ανισόδομο σύστημα τοιχοποιίας ή η συμμετρική τοποθέτηση παραθύρων.

 

Αντίστοιχο παράδειγμα αποτελεί και το σχέδιο γνωστό ως Nine Square. Πρόκειται για τη γνωστή τρίλιζα. Δηλαδή δύο ζεύγη παραλλήλων που τέμνονται κάθετα, τα οποία σε όποια έκφανση τους και αν εμφανίζεται (διαίρεση χώρων, προσόψεις κτηρίων, πολεοδομία) γίνονται πάντοτε ευχάριστα αντιληπτά από το μάτι.

 

Το Nine Square είναι παρόν ως μοτίβο στον Παρθενώνα, στο Ρωμαϊκό Πάνθεον, στο Ταζ Μαχάλ και… στο ανθρώπινο πρόσωπο. Γεγονός το οποίο πιθανότατα ευθύνεται για τη διαχρονική του δημοφιλία καθώς η δυνατότητα αναγνώρισης προσώπων ήταν απαραίτητη για την επιβίωση.

Σε ακριβώς αντίθετη κατάσταση μας φέρνει η μεταπολεμική «αρχιτεκτονική της ανάγκης». Φθηνά και διαθέσιμα υλικά (τσιμέντο, μέταλλο και γυαλί) χρησιμοποιούνταν χωρίς καμία φαντασία. Σκοπός είναι μόνο η δημιουργία πανομοιότυπων κτηρίων και η γρήγορη ανοικοδόμηση των πόλεων.

Η αέναη, στείρα αυτή επανάληψη του ίδιου μοτίβου οδηγεί σε εκφύλιση του. Ο εγκέφαλος εισέρχεται σε κατάσταση sensory deprivation δηλαδή, πλήρους έλλειψης ερεθισμάτων.

Αυτό φυσικά προκαλεί αίσθημα ανασφάλειας και δυσφορίας. Ο εγκέφαλος μας δεν βρίσκει δεδομένα για να αναλύσει και να μας προστατεύσει από κάποιον πιθανό κίνδυνο και πανικοβάλλεται.

 

Για ποιο λόγο, όμως, μας ενδιαφέρουν όλα αυτά;

Τα δεδομένα αυτά έχουν φυσικά ανθρωπολογικό ενδιαφέρον λόγω της προτίμηση μας για πράγματα που ευχαριστούν τον προϊστορικό άνθρωπο στο DNA μας. Ωστόσο, είναι επίσης σημαντικό να μελετηθούν διότι χρησιμοποιώντας τα κατάλληλα μπορούμε να βελτιώσουμε κατά πολύ την ποιότητα ζωής μας.

Επιστρέφοντας και πάλι στον εγκέφαλο μας απασχολεί αυτή τη φορά η συμπεριφορά του νευρικού συστήματος όσον αφορά τον κίνδυνο. Σε μια κατάσταση κινδύνου, λοιπόν, τίθεται σε λειτουργία το λεγόμενο «συμπαθητικό νευρικό σύστημα». Το σύστημα αυτό εκκρίνει δύο ορμόνες, την αδρεναλίνη και την νορεπινεφρίνη. Οι ορμόνε αυτές αυξάνουν τους παλμούς της καρδίας και προετοιμάζουν το σώμα για άμεση αντίδραση στο επικίνδυνό ερέθισμα. Όλες οι υπόλοιπες λειτουργίες τίθενται σε δεύτερη προτεραιότητα με την έκκριση κορτιζόλης. Όταν το ερέθισμα εξαφανίζεται (γιατί αντιμετωπίστηκε ή το αποφύγαμε) το «παρασυμπαθητικό σύστημα» αναλαμβάνει να επαναφέρει το σώμα σε κανονική κατάσταση.

Το πρόβλημα με τον σύγχρονο άνθρωπο, ωστόσο, είναι ότι τις περισσότερες φορές τα ερεθίσματα κινδύνου του δεν αντιμετωπίζονται άμεσα.

Το άγχος μιας πιεσμένης περιόδου ή η έκθεση στους ρυθμούς μια μεγαλούπολης δεν διαρκούν όσο μια επίθεση από άγρια ζώα στη σαβάνα. Έτσι το συμπαθητικό σύστημα υπερλειτουργεί. Παράγει μεγάλες ποσότητες αδρεναλίνης και κορτιζόλης που βλάπτουν τον οργανισμό χωρίς να τίθεται άμεσα σε λειτουργία το παρασυμπαθητικό σύστημα. Αυτό επηρεάζει αρνητικά το σώμα και την ψυχική μας κατάσταση και συχνά οδηγεί ακόμα και σε βλάβες στο DNA.

Σε μια κοινωνία, λοιπόν, που ζει σε μια κατάσταση βλαβερού άγχους δεν είναι σημαντικό έως απαραίτητο να εντοπιστούν τα σχήματα και τα μοτίβα που απευθύνονται άμεσα στο ίδιο το σύστημα που διαχειρίζεται το άγχος και το καθησυχάζουν;

Θεωρητικά, με βάση όσα έχουν ειπωθεί, θα μπορούσαμε να γεμίσουμε τις πόλεις μας με τα στοιχεία εκείνα που έμφυτα μας προκαλούν ηρεμία. Έτσι, σε συνδυασμό με την καλύτερη διαχείριση του προσωπικού μας χώρου θα ήταν δυνατόν να μειώσουμε τα επίπεδα άγχους μας. Και αυτό στοχεύοντας κατευθείαν στο υποσυνείδητο και βελτιώνοντας την ποιότητα ζωής μας.

 

 

Chrysa Rizopoulou

Φοιτήτρια Αρχαιολογίας - Ιστορίας Τέχνης. Λάτρης των βιβλίων, του καλού καφέ και της νοσταλγικής μουσικής από άλλες δεκαετίες. Εκφράζομαι γιατί πιστεύω πως ο κόσμος είναι καλύτερος όταν τον μοιράζεσαι. Γράφω γιατί οι λέξεις είναι εξαιρετικά ταλαντούχες στο να μετατρέπουν τις εμπειρίες σε τέχνη.
Close Menu